Skip to content

Posts tagged ‘Sugidanun’

24
Nov

“Unli-rice ni Mang Juana” ni Joseph Galedo

“Sunflower kang Bucari”


Unli-rice ni Mang Juana
ni Joseph Cezar Murillo Galedo

Tanan kita nagahandum nga makita ang tawo nga gintuga kang Ginoo para kanatun. Kalabanan nga dya destiny ukon tadhana. Amo man dya ang handum ni Juana. May mga adlaw nga nagalupad ang paminsarun ni Juana ka panumdum kon san-o na ayhan makilala ang ana nga one true love. Kanami kang yuhum-yuhum ni Juana kung ana mapinsaran ang pagkaptanay kang anda alima, ang pagduktanay nanda kang andang mga pungyahun, ang andang paglantaw sa mata kang sara kag sara.

“Juan! Sunog dun ang pinirito mo! Sin-o bay karia ang mabakal kang sunog? Maan lang ah, aga kaw pa nagatanga-tanga dyan. Abi unaha anay ang mga gina ubra mo imbis nga kung anu-ano ang ga sulud sa paminsarum mo.”

“Nay, Juana, Jua-na.”

Indi dun bag-o kay Juana nga aga pa makaraan ni nanay na kay aga pa pirme natulala samtang nagaraha kang dapli nga inugbaligya nanda sa karinderya sa tubang kang balay da. Mayad man kay sa tubang kang eskwelahan ang anda nga karinderya, pirme raku ang nagabakal kapin pa kung tag-irigma. Luwas sa namit nga raha ni Juana nga sara sa mga rason nga nagabalik-balik gid ang mga kustomer kag suki, pirme ginalingaw ni Juana ang mga nagabarakal amu ria nga tama gid ka gahud ang andang puwesto kay nagalabaw gid ang kadlaw kang mga tawo.

Mga alas singko palang sa kaagahun naga-agtu si Juana sa tindahan kag mamakal kang mga rekado nga ana kinahanglanun sa mga irahaun nga mga putahe sa karinderya. Ginahungud man nana nga mag-agi pirme sa tubang kang balay kanday John Paul kay sa amo man dya nga oras naga-rigos si John Paul sa bumba sa tubang kang andang balay. Aga pa makita ni Juana ang gina-handum na nga lawas ni John Paul, puwera dun lang kung Sabado kag Dominggo. Si nanay pirme ni Juana ang nagapanindahan kung Sabado kag Dominggo kay ginatamad si Juana mag bugtaw nga tama ka aga kag wara lang man ti madangtan. Pero kung nalian gani nga madakpan ni John Paul nga ginatiid-tiid tana ni Juana samtang garigos, dayon na man sagi ka tubang sa ginatindugan ni Juana kag magpawala nga daw wara lang tana kamaan nga rugyan si Juana nagasagi ka panago. May sangka beses nga nag santuanay ang andang mga mata. Lawid ang andang mulalungay kag daw ginahigup kang karilibog nga lantaw ni John Paul ang malumanay nga tagipusuon ni Juana. Amo man ang sunod kang mata ni Juana samtang ginahimas-himas ni John Paul ang anang liug, panaug sa anang dughan, panaug sa maskulado nga busong hasta sa anang—

“Araguy!”

“Hoy! Ano oras dun dya? Abi pag panaw dun to sa tindahan. Durupi!”

Sa pagka-dimalas ni Juana. Imbis nga ang ginaasam-asam na nga laswa ang makita aga pa, ang tsinelas tana ni nanay na ang nagsugalaw kana. Pagkabalik ni Juana halin sa tinda, bira-bira dayon ka panghimus kang rarahaun kay tama gid ka saku. Wara lang kamaan ang nanay na nga amu ra pirme tulala ang anang bata samtang nagaraha hay si John Paul lang ang pirme sa sulud kang paminsarun na. Pirme na ginahulat nga mag-abot si John Paul kay suki man tana sa karinderya. Kada mag-abot gani si John Paul gina agaw na gid kay nanay na ang luwag kay gusto na nga tana gid ang ma galo para kay John Paul. Dayun man ang yuhum ni John Paul kay Juana nga amu man ang nagapapula kang pungyahun ni Juana.

Abril dun kag amo man ang pagtapos kang klase kang mga estudyante. Aga pa sa gihapon nagabugtaw si Juana para manindahan pero ginaagwanta na lamang bisan hindi na makita si John Paul nga nagarigos sa tubang kang anda nga balay. Medyo luya dun man tana mag atupag sa mga nagabakal sa karinderya kay husto sa mga traysikol drayber lamang ang naga-igma kananda kay wara dun ti klase.

Uso sa mga agi ang pag-ilis kang ngaran kapin pa kon gabi-i. Makabati kita kang “Kristof sa aga, Kristine sa gabi-i”, ukon “Carl sa aga, Carla sa gabi-i”. Pareho man ka dya ang sitwasyon ni Juana. Naga-iba ang persona ni Juana kag naga-iba man ang panurukan kang tawo kana. Kang nag umpisa ang bakasyon, medyo naghina ang benta kang karinderya nanday Juana amo ria nga nagpangita si Juana kang iba nga pamaagi nga makabulig ka pangita kang kuwarta para sa pang adlaw-adlaw nanda nga garastuson. Sara sa mga ginasudlan ni Juana ay ang Miss Gay Pageant sa anda nga barangay, kon kis-a bisan sa pihak nga mga kabarangayan gina-agtunan gid ni Juana para lang makapangita kang kuwarta kag makabulig kay nanay na.

Nag-intra si Juana sa Miss Gay sa anda nga barangay nga may pagsarig nga anang madag-an ang una nga padya. Nagbaka-baka si Juana kag gintugro na ang tanan nana nga ikasarang garing ikatlo nga padya lang ang ana nga nadag-an. Pero pagnaog na sa entablado wara ti bahid kang kapirdehan and hitsura ni Juana kay nagbulus ang hindi matago nga yuhum kang ana nakita si John Paul nga nagsugalaw kana sa anang pagpanaog.

“Guwapa-guwapa kaw ba, Juana.”

Nagtatak ang amo dya nga mga tinaga sa paminsarun na Juana. Dayon ginkaptan ni John Paul ang mga alima ni Juana. Hindi makapati si Juana nga nagatabo ang mga eksena nga ginadamgo lang nana kang san-o. Sa tubang na dun ang ginahandum na nga laki, ang laki nga sulud kang anang mga pantasya sa kagab-ihun, ang laki nga wara pag paturog kana ka paminsar, kadya sa atubangan na run. Hindi makapati si Juana sa mga nagakratabo kay bukut lang ti amo to nga gab-i natabo kundi pirme dun rugyan si John Paul nga nag suporta kay Juana kada mag-intra tana sa mga Miss Gay pageants sa iba nga kabarangayan. Hindi man mauli ni Juana ang una ng padya, kampyon man tana sa gihapon sa mga nadag-an na nga korona kada mag butwa ang bulan sa langit.

Sa sigi-sige nga imaway ni Juana kag John Paul, nag-abot man sa punto nga nangluyag si John Paul kay Juana. Siyempre, kay buhay dun dya nga handum ni Juana, wara na dun gin pabuhay kag dayon na nga ginsabat si John Paul. Kada gabi-i sanda nagalagaw-lagaw sa taramnanan nga nagakaptanay ang mga alima. May tion nga bilog ang bulan sa kalangitan kag naghuyup ang maramig nga hangin, dungan kang paghapay kang mga paray ang pagdunglay kang andang kalawasan. Kanami kang pagkupu-kupu kang darwa samtang nagalantaw sa malapad nga kalangitan nga buta kang gaigpat-igpat nga mga diamante. Si Juana nagabatang sa dughan ni John Paul kag ang alima ni John Paul nagahikap sa pungyahun ni Juana. Hindi masukol ang kalipayan nga nabatyagan ni Juana sa mga kagab-ihun ngato.

Pag-abot kang darwa ka bulan, amat-amat dun nga nabatyagan ni Juana ang pag-iba kang ugali ni John Paul. Nag-umpisa dun tana ka panigarilyo kag kis-a lamang tana nagareply sa mga text ni Juana. Pirme lamang pangayo nga pangayo kang kuwarta kay Juana nga pangsustento kang ana nga bisyo. Pirit lang nga gin agwanta ni Juana asta sa nagbalik ang daan nga ugali ni John Paul. Ginasuyo run nana si Juana, pirme run liwan sanda nagapanaw-panaw sa taramnanan, mayad dun ang relasyon nanda darwa, wara dun man pag sagi ka pangayo si John Paul.

Pagkatapos kang sangka bulan, talagsa dun lang ang pagkiritaay nanda pero gin-intindi lang ni Juana kay may klase dun si John Paul sa amo dya nga mga tiyempo. Kon suwertehun, nagakitaay sanda hasta sa tatlo ka beses kada semana, pero kalabanan sangka beses lang sa sangka semana.

Sangka adlaw aga pa nanindahan si Juana kag nag-agi ruman tana sa tubang kang balay day John Paul. Siyempre nakita na ang anang pinalangga nga nagarigos kag nami ang yuhum-yuhum kang darwa pagkitaay nanda, kinilig ruman si Juana pero nagamadali sa pagpanaw kay nali malibagan ruman ni nanay na. Pagpauli na halin sa tindahan, nakita na si John Paul nga nakaangkas sa motor pero antis pa tana makaparapit nagpanaw dun ang motor imaw si John Paul. Pagkagabi-i gin text ni Juana si John Paul kon sin-o ang imaw na kaina kang aga. Nag reply si John Paul nga klasmeyt na sa eskwelahan kag gin-abat lang tana. Pagkabasa ay dayon man nakaginhawa kamayad si Juana. Umpisa sadto wara dun nagsagi ka duda si Juana kay John Paul, hasta sa sangka adlaw samtang nagapanaw si Juana paagto sa tindahan, nakita na ang pareho nga motor nga nakita na kang una nga nag-abat kay John Paul. Naka-garahe sa tubang kang balay nanday John Paul ang motor pero nagtingala gid si Juana kang wara na nakita si John Paul nga nagarigos sa sagwa kang andang balay. Nagpadayon lang si Juana sa pagpanaw paagto sa tindahan kag gindura na lang sa paminsarun ang anang nakita. Pag-abot kang gabi-i kang pareho nga adlaw, maagto daad si Juana sa balay nanday John Paul pero nakita na ruman ang motor nga gina-angkasan pirme ni John Paul. Kang tana nagaparapit, may nag guwa nga darwa ka tawo, sara labug ang buhok kag may bahul nga dughan, ang sara si John Paul kay nakilala ni Juana ang limug. Dulum sa tubang kang balay nanday John Paul amu ria nga wara na nakilala kung sin-o ang imaw kang ana pinalangga. Nagsakay sa motor ang darwa kag nag butyog paagto sa kadudulman kag nag amat-amat dura, dungan sa pagdura kang pagsarig ni Juana kay John Paul. Pagkasunod nga adlaw, aga pa nanindahan si Juana kag ana pagid nakit-an ang motor sa sagwa kang balay nanday John Paul pero wara pagid si John Paul nagarigos sa sagwa. Nagdali-dali si Juana ka pamakal kang ana nga mga rekado kag nagbalik dayon kay tuyo na nga maabutan ang darwa antis mag-agto sa eskwelahan. Sakto-sakto gid kay pag-abot ni Juana sa tubang kang balay nanday John Paul manug guwa palang ang darwa. Naga isturyahanay ang darwa kag nahangyus tana sa ana nabatian. Ang abi nana nga babayi, agi gali, kag pareho pa sanda nga naghalin sa sulud kang balay nanday John Paul. Nangramig ang mga alima ni Juana kag naglimnan ang anang pamatyag. Ginpalumbos na lang ang darwa kag nagdali-dali himus sa andang karinderya nga daw wara lang tana ti nakit-an nga malain. Nagalumaw-lumaw ang mga mata ni Juana samtang gina-gwanta na lang ang sakit nga anang nabatyagan sa kadadalman kang anang tagipusuon.

Pagkagabi-i nagdesisyon si Juana nga prangkahun si John Paul sa anang malain nga ginbuhat. Ginsanto na gid sa pag-abot kang darwa ang anang pag-agto sa balay nanday John Paul. Pagkakita ni John Paul kana daw sa wara lang, ginlantaw na lang si Juana nga nagatindug samtang nagakudug sa kaugut. Nami pa ang yuhum-yuhum na samtang ginaagbay-agbayan na ang agi sa anang tupad nga mas nagpabukal pa kang dugo ni Juana.

“John Paul! Gin-into mo lang ako! Abi ko ako ang palangga mo, abi ko ako lang? Pero ginpaiputan mo lang ako sa ulo. Abi ko kung saku kaw sa eskwelahan ninyo amu ria nga wara kaw dun pagpakita kanakun, pero bukut gali! Wara kaw dun pagpakita kanakun kay saku kaw dun jan sa agi ngaria! Ginpasimba mo ako nga wara it bagting! Gintugro ko ang tanan nga ginpangayo mo pero kulang sa gihapon! Gintugro ko ang tagipusuon ko pero ginsipalan mo lang! Gin-gamit mo lang ako, kag ako man nga daw sa anga, nagpagamit man. Nagsala gid ako nga ginbalewala ko ang mga duda ko kanimo. Damul kaw it pungyahun para palibut-libuton mo ako sa alima mo! Tuod ang pagpalangga ko kanimo pero sipal lang dya gali para kanimo. Amo dya ang tandaan mo, tanan nga inagyan ta ikuris ko sa tubig kay amo ra ang nagakaangay sa mga parehas kanimo nga lapad mata!”

Nagdalagan pauli si Juana nga nagahiribiun pero nagkirinadlaw lang ang darwa nga daw sa wara lang ti natabo. Rugto nabugtwan si Juana nga sara lang tana sa mga koleksyon ni John Paul. Wara tana ginseryoso pareho kang pagtrato kang mga laki sa halos tanan nga mga agi. Ginkuwaratahan, ginhuthutan, gin-into, ginsipalan. Kadya lat-an dun ni Juana nga bisan ano pa ang himuon na, hindi gid tana pagpalanggaun ni John Paul. Nagpabulag-bulagan, nag-usik kang tiyempo kag kuwarta. Kadya lat-an na dun nga una lang nami ang mga laki, nami sanda kung may kinahanglan, nami sanda kung may pabor, kag nami sanda kung may plano sanda nga intuon ikaw.

Sobra tatlo ka adlaw nga nagahirbiun mag gabi-i si Juana. Sakit-sakit batunon nga nagpakita tana kang matuod nga paghigugma, pero sa sala nga tawo pa nag-agto. Pero sa pagturo kang luha ni Juana, amo man ang pag-ilig kang sakit kang buut kag tagipusuon nga ginkim-kim ni Juana. Pag-abot kang sunod nga adlaw aga pa nanidahan si Juana kag wara gid nagbalikid bisan rugyan nga nagarigos si John Paul. Pagkabalik sa karinderya ay nagdali-dali tana ka himus kang mga rarahaun sa kadya nga adlaw. Pag-abot kang tag-irigma dali-dali na nga gin-agaw ang luwag sa anang nanay, indi kay rugyan dun si John Paul, kundi tungud sa anang luyag nga pasadyahun ang mga nagaigma sa andang karinderya.

Naga-amat-amat ka balik si John Paul kay Juana pero wara dun sa paminsarun ni Juana ang balikdun pa ang natapos dun. Dara-dara dun kadya ni Juana ang pilas sa anang tagipusuon nga tanda kang anang inagyan, kag tanda para kay Juana nga hindi pag isarig ang anang tagipusuon sa kay bisan sin-o lang nga laki. Si Juana kang una nga tugro lang nga tugro, kadya ay si Juana nga risgada mag-abot sa gugma.

Wara man ginsarado ni Juana ang anang tagipusuon sa paghigugma sanglit tawo man tana nga nagabatyag kung gina-kuhit ang anang baratyagun. Pero, lat-an dun ni Juana ang dapat na nga himuon, lat-an na dun nga hindi gid magpa-into sa mga lalaki.

Mas ginpili ni Juana nga pasadyahun ang mga suki sa andang karinderya. Kon kis-a naga-agi man si John Paul sa anang paminsarun, pero indi man magbuhay kag madura, pero wara gidman kita kamaan kung bag-o dun ang sulud kang dughan nana ukon si John Paul man sa gihapon.

_____________
Si Joseph Cezar Murillo Galedo taga-Belison, Antique kag BA Literature-History major sa UP in the Visayas sa Miag-ao, Iloilo.

Advertisements
29
Jul

“Bisikleta, Baybay, Si Josh” ni Genevieve L. Asenjo

View sa tag-irinit sa Tiolas, Lawigan, San Joaquin, Iloilo / Litrato ni Noly Pronto /Via Google

View sa tag-irinit sa Tiolas, Lawigan, San Joaquin, Iloilo / Litrato ni Noly Pronto /Via Google

Bisikleta, Baybay, Si Josh
Genevieve L. Asenjo

May mga langaw nga nagalibot sa habal nga bunga kang langka. Sa dyang puno kang langka sa kilid kang kudal sa atubangan kang balay nanday Auntie Era ginsandig ni Josh ang ana bisikleta, si Kulafu. Nakita dya ni Dondon kaina ka aga samtang nagabulad ka anang sapatos sa kudal. Kadyang sirum, dyan gihapon ang mga langaw, ang habal nga bunga kang langka, ang bisikleta ni Josh, kag mara run ang sapatos ni Dondon, pero nagbag-o run ang tanan.

Nabatyagan dya ni Dondon sa paglaimnan ka anang pagginhawa. Pareho lang nga may tinuga sa sulod ka anang pus-on nga nagakapa-kapa magguwa kag magdalagan, palagyo sa kabuhi. Amo nga nag-uli tana halin sa plaza, sa ginahiwat nga championship kang basketball kang mga bugoy. Barangay Day nanda. Kar-un sa gabii, may Search kang Diwata kang Tag-irinit. Lider tana ka andang purok. Kinahanglan na magpahuway para magmayad anang pamatyag.

Sa dyang oras, rugya tana sa tunga kang kalsada. Rapit gilang tana sa hilera kang mga puno kang bogambilya sa kudal kang anda balay, tambi ang kudal nanday Auntie Era, ang puno kang langka nga may habal nga bunga nga ginalibutan kang mga langaw. Ginaatubang na kadya anang Uncle Nonoy. Ginapangita kana ang bisikleta ni Josh.

Tana, si Dondon, sikat bilang maaram nga bata, indi malagyo.

“Ginsandig na man ‘tu kaina sa puno kang langka d’yan kanday Auntie Era,” sabat na.

D’yan pa gid man ang bisikleta ni Josh, si Kulafu.

Lampas sa balay nanday Auntie Era kag mga puno kang sirigwelas kag sangka liko sa kawayanan, ang balay nanday Josh. Durulhugun. Sa pensar ni Dondon, amo siguro nga gintamad na mag-uli kaina si Josh nga ginpasulod na gid lang si Kulafu kanday Auntie Era kag ginsandig sa idalum kang langka.

“Nahagadan,” amo dya ang hambal nanda rugto sa plaza. Amo man dya ang nabatian ni Dondon kang paglubas na kaina sa tunga kang baryo. Kag bag-o lang, kang magpondo tana sa atubangan kang kapilya diin rugya gapungko sa hagdan si Nay Magda, nanay ni Boboy, migo ni Josh. Nagakuom kang rosarito si Nay Magda. Dayon na kadya dalagan kuno kaina rugya sa kapilya pagkatapos maistorya ni Kapitan Mado. Dayon man sunod kang mga nanay, guyod ang gagmay nanda nga bata, kag hasta kadya rugyan pa gihapon nagaunong.

Hay sa gihapon, wara it bag-o nga text. Amo man sa gihapon. Kag kadya, atubang ni Dondon ang anang Uncle Nonoy. Kag indi tana malagyo.

Naistorya run ni Kapitan Mado dyang anang tiyo. Gin-agtunan dya kaina rugto sa andang balay, rugto sa taramnan diin nagapamunyag ka anang tanum nga kamatis. Amo nga ginapangita na kadya ang bisikleta ni Josh. Mahimo para sakyan sa dugang nga balita rugto sa plaza hasta sa banwa.

Gin-agtunan nanda sa puno kang langka si Kulafu. Ginpaguwa dya sa karsada kang tiyo. Gin-tsek na kadya ang kadena kag goma antes magsakay. Ginlubsan tana kang tiyo, sanday Nay Magda sa hagdan kang kapilya nga nagasikmuru kag naga-wawaw run kadya kang “Ay abaw, Boboy!” kag sa panurukan ni Dondon, nagalampas sa tumpok kang mga kasimaryo sa atubangan kang tiyangge kag sa plaza. Ginlubsan lang sanda tanan ka anang tiyo. Ginlagas dya ka mga kasimaryo nga nagasinggit, “Patawhay, p’re, patawhay!”

Si Nay Magda man tana sa hagdan kang kapilya, ginapaypayan run antes pa makatalikod si Dondon diretso pauli sa anda balay, sa nagasug-alaw nga kanami kang bogambilya nga nagapamukad sa anda kudal, kag ang paglantaw na sa puno kang langka nanday Auntie Era nga wara run it nagasandig nga bisikleta ni Josh. Pamatyag na, daw sa naukab anang dughan kag ginasuhutan kadya kang hangin amo nga nagaparangramig anang bilog nga lawas.

Nakapisik si Dondon, nakakudug, sa pagpensar nga sa masunod nga adlaw, malakut dyang langka sa baboy kag kadyos sa punsyon. Indi makaguwa sa anang baba ang “Si Josh man abi mong” ukon “Si Boboy gid kag Tibong!”

Aga pa kaina, pagguwa na sa balay, rugyan run ang motor ni Boboy sa atubangan kang balay nanday Auntie Era. Angkas ni Boboy ang anang sidekick nga si Tibong “Pitlaun.” Ginahagad nanda si Botchoy. Pero indi dya magsunod bangod natokahan kadya nga adlaw ni Auntie Era nga magbantay kang mga ginaling. Wara run sanda it bugas. Kon gusto ni Boboy makalantaw kar-un sa gabii kang Search kang Diwata kang Tag-irinit, kinahanglan makapagaling run sanda kadya nga adlaw kang bugas.

Tubo-tubo sa pang-edadun sanday Dondon, Josh, Botchoy, kag si Tibong. Pero wara nagpadayon sa hayskul si Boboy bisan pa nga kilala ang anda pamilya sa anda lugar nga maysarang tungod sa darwa ka bugto nga sa abrod. Tamad dya mag-eskwela. Negosyo tana ang ana hilig. Nagapanagod dya kang baboy para ibaligya. Ginaihaw man dya kag ginalibod ang karne. May sidecar ang anang motor nga wara it atup. Rugya nanda ginasakay ni Tibong Pitlaun ang baboy ukon ang karne nga ginalibod nanda. Pati basiyo kang mga botelya kag plastic kang mineral water sanda man ang nagapamakal sa anda baryo, hasta sa banwa.

Magbarkada sanday Boboy, Botchoy, Tibong kag Josh. Si Josh ang pirme kaluluoy kananda. Ginaluslusan nanda dya kang puroy umpisa kang madakpan nanda nga wara gali it brief. Bisan hasta kadya nga 2nd year hayskul run sanda. Tarambayan nanda ang balay nanday Auntie Era bangod sa stereo nga basta d’yan gani si Botchoy, tana gid ang maestro sa pagpatukar. “Palagbong ta kanday DJ Botchoy,” hambal nanda. Daw ano lang nga may disco pirme. Pirme lang man gatilaok sa pagpangara ang naga-menopause nga si Auntie Era.

Halin sa thumbs.dreamtime.com

Halin sa thumbs.dreamtime.com

Pang-porma ni Dondon kar-un sa gabii ang nabulad nga sapatos. Kadya nga adlaw, makabuka kang luto nga langka ang init. Tag-irigma pa lang kaina, nagmara run ang pares kang sapatos ni Dondon.

Kang pagguwa ni Josh kaina kang aga nga nagabisikleta, nabatian ni Dondon ang panghagad rugya ni Boboy: “Pabaybay ta.”

Wara nagsabat si Josh. Nagpondo lang dya. Kanami ka anang yuhum; nagadura anang mga mata. Amo nga crush dya ni Mimi, ang mahambal nga bestfriend ni Dondon. “Kulakig,” hikay ni Dondon kay Josh. Kadton lang man tana ni Mimi, ukon itukun kag kon abuton, magbalos sa pagsunlog kana kay Tibong. Gabukal gid ang dugo ni Dondon kon ginahimo dya ni Mimi kana. Naluoy lang man gid tana kay Tibong hay luwas nga pitlaun, ilo dya, amo nga kananda ni Boboy gaistar. Kag, te, ano pa abi, kundi suruguon ni Boboy. Gintudluan dya ni Dondon kang elementary sanda sa pagsulat ka anang ngaran. Amo nga kanami gid kang sunlog kana ni Mimi.

“Man-an ko gid mong,” hambal ni Mimi.

“Nga ano?” Pakuno-kuno ni Dondon.

“Basta.”

Sa tuod lang, amo dya ang nanamian ni Dondon kay Mimi. Kamaan manilag. Wara pagpasiktu. Bukon drama. Basta man-an lang nanda pareho nga kar-un sa gabii sa Search kang Diwata kang Tag-irinit, si Mimi ang ma-rampa pero hay tana, si Dondon nga utok kang kahiwatan, ang tuod nga beauty queen.

Nagparapit si Dondon kananda sa kalsada. “Hoy,” singgit na kay Josh, “eskurt ka bala kar-un mong.”
Wara man magsabat si Josh. Sa gihapon, nagyuhum lang.

“Si Dondon man. Wara pa alas singko d’ya na kami, a,” sabat ni Boboy. “Ma-hapi-hapi lang man kami sa baybay.”
Pagkatapos ginpindot na kadya ang bilog nga de-goma nga nagahuni kang pot-pot-pot sa karaptan ka anang motor. Kanami gid kang kadlaw nanda, daw mahulog ang bunga kang langka.

Nagtalikod tana. Kang makalab-ut sa gawang ka andang balay, ginsinggitan na liwan si Josh nga “eskurt ka bala kar-un mong. Bahala ‘kaw,ma-leyt ka gani.”

Amo dya ang urihi nga tunog nga nabatian ni Dondon: burhot kang motor, ragaak kang harakhak nanday Boboy, Tibong, kag Josh, kag ang pagkarupsak kang gagmay nga mga bato sa dalan.

Kadya pasulod sa andang balay, mabatian halin sa stereo ni Botchoy ang Hihihihihi ni Toyang Ermitanya sa DYFM. Alas kuwatro run sa hapon. Alas onse kaina kang mag-abot sa andang baryo ang balita parte kananday Boboy kag Josh kag hasta kadya, mismo sa dyang mga minutos, naganganga gihapon ang duro nga mga baba, bisan nakabagrut run ang mga unto, nakagat ang mga bibig, nakawawaw kag nasulod run balik sa bulsa kang bestida ni Nay Magda ang ana rosarito.

Kag kumusta tana si Auntie Deding na, nanay ni Josh? Pakaisa dya kang nanay ni Dondon, kag kadya rugya sa andang lamesa nagainom kang tsa-a nga lagundi. Samtang si tatay na tana saku sa pagsulod kang mga t-shirt sa gamay nga knapsack kadya. Ginadaw-an dya ni nanay na kang tupperware nga may sulod nga kan-un. Sabat ni tatay na, rugto gilang sanda sa baybay madelihensya kang dapli.

”Imna,” dawu man kana ni Nanay na kang sangka tasa kang tsa-a. Nagpungko si Dondon sa tupad ka anang tiya kag dayon nag-inom.

Isara ka mga pamangkot: “Kamusta tana si Tibong?”

Suno kay Kapitan Mado, amo dya ang natabo, suno sa testimonya mismo ni Tibong: gasipal sanda sa binit-baybay. Hasta nag-uba ka bayo sanday Boboy kag Josh kag marigos. Hasta sa nabaw man lang sanda. Pero gulpi lang naghampas ang bahul nga balud. Baskug man ang hangin. Kag gindara sanda palawud. Nakita na pa ang pagpamaypay nanday Boboy kag Josh. Hasta magrayu sanda nga magrayu sa anang panurukan, nagapungha-pungha, nagakapa-kapa, ginalumos kang mga bura kang balud. Hasta wara na run nakita sanda. Nagdalagan pa tana pa-baybay. Hasta nahangpan na ang natabo kag nagdalagan tana pabalik sa binit-baybay, nagahiribiun.

Sa bahin nga dya kang istorya ni Kapitan Mado, ginapan-awan ni Dondon ang kulakig man nga lawas ni Tibong, ang nagatararangsu na nga sip-on kag pagpungha-pungha agud makasinggit kang Tabang! Tabang! Tabang!

Luwas nga pitlaun si Tibong, wara it pamalay sa bahin nga dya kang baybay nga anda gin-agtunan. May beach resort sa pihak, pagliko sa taytay, kag ang mga tawo rugya ang una nga nagtumpok kang maman-an nanda ang natabo. Pero wara man sanda it nahimo bangud nadura run sa dagat ang darwa ka pamatan-on kundi ang magpamaan sa barangay kag munisipyo.

Pito ka kilometro ang karayuon kang anda barangay sa baybay.

Ginbayaan ni Kapitan Mado kag pira ka mga Kagawad ang championship kang basketball kag magpaburhot kang motor pa-baybay. Kadya nga man-an run kang bilog nga barangay, rudto ruman ang search and rescue team kang probinsya. Kag madayon gihapon kar-un sa gabii ang Search kang Diwata kang Tag-irinit bisan wara run si Josh nga ma-escort kay Mimi.

Natublag si Dondon nga wara tana paghibi. Wara gihapon.

Kalmado tana nga nagalantaw kay tatay na nga nagahanda pa-baybay sa pagbulig ronda. Imaw na kadya ang pira pa nanda ka mga paryente nga laki. Mas mayad kuno nga rugya gilang tana sanday Uncle Nonoy kag Auntie Deding na kag maghulat lang kang balita. Wara man sanda kuno it mahimo rudto kag basi mag-maoy lang. Duro ruman kuno rugto nagabulig.

Pamangkot liwan: “Si Tibong tana?”

Basi kuno mag-apa si Tibong. Tapos na kuno istorya kang natabo, daw indi run dya makahambal. Nagakaurungan. Nagakururudug. Nagaturo ang mga luha pero hay nagatusngaw lang ang limug. Ginpakamayad kuno kang doktor nga rugto lang anay sa ospital kang banwa. Rugto ruman kuno ang darwa ka Kagawad nagbisita.

“Makita ko lang ra, sumbagon ko gid,” hambal ni Uncle Nonoy na. Gindara dya kang mga kasimaryo man sa andang balay. Naabutan nanda dya kaina nga nagabalang kang bato rugto sa banglid sa karsada pa-banwa. Ginatumod na kadya si Tibong. Buhi tana kuno mong. Hay andut kuno abi sagi nanda kahagad si Josh sa orag nanda ni Boboy nga may okasyon man rugya sa barangay? Si Josh nga sangka mabuot nga bata kag bukon lagawan.

“Buhi pa ang aton bata,” si Auntie Deding na, “indi ko mabaton nga patay run tana. May pugita nga gaistar sa gibungan sa taytay dyan karia. Man-an ko sagupun na si Josh. Nadamgo ko dya mong.”

Namati lang sanday Dondon kag nanay na. Nahangpan nanda nga kinahanglan may mapatihan sa dyang mga oras ang tiya. Bukon dya katingalahan sa andang lugar diin gapati gihapon ang mga tawo nga ang sakit ka busong bugno kang aswang kag ang pagsuka kang dugo, pagbugno kang sigbin ukon morokpok.

Nagpanaw si tatay na imaw ang pira pa ka mga paryente. Pareho lang nga maagto ang mga dya sa giyera kag ang misyon amo ang pagpangita sa lawas nanday Boboy kag Josh.

“Wara pahuway pa-myusik na ka gabii,” padayon ni Auntie Deding na. “Amo ra hilig na kon sa balay. Pero ka gabii, may pinasahi sa hulag na mong. Bisan anhon ko ka sugo, daw wara lang kabati, daw wara nahadlok. Wara gid magpati nga bul-on na sa bomba ang nasudlan ko nga kuntener kang tubig kon wara ko ginhambal nga mapa-banwa kami sa Sabado agod magpasirkum. Buhay na run bay ra ginapangayo hay sagi gani pirme ka sunlog nanday Boboy nga wara gihapon nasirkum.”

Natapos lang gid ang Q&A porsyon sa andang Search Kang Diwata kang Tag-irinit kang ginpapondo ni Kapitan Mado ang sound system. Nabaton run nanda ang urihi nga balita halin sa baybay: nakita run ang bangkay nanday Boboy kag Josh.
Mahambal nga nakaginhawa ang bilog nga baryo. Mayad gid nga nakita. Mayad gid nga pareho sanda nakita. Mayad gid nga wara nabuhayan. Mayad gid nga malubong.

Minutos man ang pagpondo kang tanan, ang pagpatunga kang kalinong. Nakapangyaput si Dondon sa evening gown ni Mimi sa backstage, nga nagapirisnguun. Ginpadumdom kana ni Dondon ang anang false eyelashes kag make-up. Tapuson natun dya, hambal na kay Mimi, ugaring run kag magbelasyon para kananday Josh kag Boboy.

Naghalad kang pangamuyo ang barangay sa pagpanguna ka andang lay minister. Pagkatapos, nagtukar liwan ang sound system kag nagpadayon ang Search. Indi man gid magsugot ang mga tawo nga put-un ilabi na kay awarding run. Masubo run gani kuno bangod sa natabo, ipaiway pa ang lin-ay-lin-ay nga amo lang man dya ang kalipayan nanda, ilabi na kar-on nga daw kaharadluk run mag-outing rugto sa baybay? May nagguruwa sa plaza sunod kay Kapitan para magdawat kang dugang nga istorya. May nagparauli kag rudto na lang sa anda balay mamati kang resulta. Duro ang nagpabilin. Nagparangluya man kag nanghayhay, indi pa man sanda makahibi, pareho ni Dondon nga nagapadaug kay Mimi.

Sa pamensarun ni Dondon, daad si Boboy lang ang napatay; naluwas tana si Josh parehas kay Tibong. Kag natublag tana sa pamensarun nga dya, tana nga mayad nga bata parehas man ni Josh, suno sa pagkilala kang tanan sa andang barangay, pero kon andut indi tana makahibi, wara gihapon ang mga luha nga makadungan sa pagngoyngoy ni Mimi.

Kang aga run nadawat ni Dondon ang duro pa nga istorya. Halin kay tatay na nga kadya rugya run sa andang balay nagapahuway-huway matapos magtindog bilang representante kang pamilya sa pagdara sa bangkay ni Josh sa punerarya sa banwa.

Pagpati ni tatay na, wara nagbuy-anay sanday Boboy kag Josh. Wara mong kuno nagrayuanay ang andang lawas. Pareho sanda nakita sa gibungan nga ginatubuan kang mga bakhaw sa pihak nga parte kang dagat, rapit sa karsada, rugto sa taytay. Rugto sa ukab kang daragkul nga mga bato. Mayad kuno hay nakita lagi kag wara naayawan ang search and rescue team.

Kag nakahambal ka amo kadya si tatay na: “Mayad lang nga agi ‘kaw timo.”

Nakaduyu si Dondon. Wara na napensar bisan kis-a, nga mayad gali hay agi tana, kag man-an gali dya ni tatay na? Kag baton kang mal-am? Ginapakamayad hay napaiway tana sa aga nga kamatayon? Bangod mas ginakasakuan na ang mga aktibidad sa barangay kaysa paglagaw rudto sa baybay?

Gusto na run magluto ang langka sa pihak-balay kag mahulog dya, hay daw basi sa lagpok kadya sa lupa ang pagginhawa na sa nabatian halin sa anang tatay.Si nanay na tana sa mga oras nga dya, rudto nagaimaw kay Auntie Deding na nga nag-uli run sa anda balay. Budlay run kuno nga basi magdungan dya sa bata na. Aga pa man kaina, nabatian na si nanay na gahambal kay Auntie Era na nga, “Sige, lang, ihibi lang.”

Si Uncle Nonoy na man tana, sagi gihapon ang pamasul kananday Boboy kag Tibong. Pati sa ana kadya kaugalingon. Hay andut abi kuno nga aga pa nagbisikleta run pa-baryo si Josh. Kon nasugo na daad dya magsag-ub ukon mag-imaw kana sa taramnan, wara daad nagtabuanay ang banas nanday Josh kag Boboy. Hasta mamitlang na man kadya ang pagdangop sa swerte. “Kon amo dya ang swerte ni Josh mong.”

Kag mariit gid man kuno ang amo nga lugar. Bukon dya ang una nga tion nga may nalumos rugya. Kag pirme mga pamatan-un ang biktima nga daw ginauhaw man kang lab-as nga dugo ang dagat.

Naka-agto man rugya si Dondon, sa dyang baybay, imaw sanday Mimi kag Josh kag iba pa nanda nga mga tubo-tubo. Lapad ang daray-ahan amo nga nami gid man sipalan. Daragkul ang mga bato. Nami ang mga korte. Nagapamurot sanda kang mga buskay kag ginadara nanda pauli para sa andang hardin. Amo dya ang isara sa gutom nanda nga mga taga-bukid sa daray-ahan, sa baras, sa pait kang balud.

Duro ang nagapondo sa dyang baybay para magpa-picture. Gutom man sanda sa sari-sari nga duag kang kasisidmon. Ginakawilihan nanda ang nagatigbaylo nga adlaw sa ana paghingalup. Wara ginahadlukan. Luwas lamang ang tinaga nga “kantilado” amo nga wara it beach resort rugya.

Pero rugya nanda gusto mag-agto hay gamay tawo. Anda ang bilog nga daray-ahan kag panganod. Labaw sa tanan, wara it entrance fee.

Ginapanan-awan ni Dondon kag gina-aningal ang pagsunluganay nanday Boboy, Josh, kag Tibong. Pagpati na, nagdara ang mga dya kang irimnun kag sigarilyo. Ano pa abi ang ginhimo nanda? Nagpa-myusik sa cellphone ni Boboy. Naglantaw rugya kang mga litrato kang mga babayi. Naghapi-hapi lang man sanda. Man-an ni Dondon nga bisan ginatamay tana pirmi ni Boboy, mauli gid man daad ang mga dya antes ang Search. Palangga nanda si Mimi.

Nag-agto si Dondon kananday Auntie Deding. Naabutan na nga nagapangita ang tiya kang ipasuksok nga bayo kay Josh. Hambal ni Dondon, ang pang-escort ni Josh nga rudto naka-hanger sa kuwarto na sa anda balay. Dapat gwapo gid si Josh hasta sa katapusan.

Ginpanagap ni Dondon sa tiyo si Kulafu. Sabat kadya, rudto nabilin sa idalom kang kalachuchi sa kudal sa kilid kang plaza. Gin-agtunan dya dayon ni Dondon. Matuod, rudto pa. Wara dya nadura bangod pinasulod man kang mga kasimaryo sa kudal. Gintarapuhan na si Kulafu kag ginsakyan. Nag-pedal tana sa karsada kag ginapanan-awan na ang pagsug-alaw kay Josh. Kanami kang yuhum kadya. “Nagdaug si Mimi,” bugno na sa pakaisa.

Mabatyagan ni Dondon ang pagdukot kang init sa anang panit. Kahapon lang nagburhot ang motor ni Boboy sa dyang karsada, sakay ang kadlaw nanday Tibong kag Josh. Rudyan gihapon ang habal nga langka, ang nagalibot rugya nga mga langaw, pero ana run bug-at ang ginadara kadya kang bisikleta. Ano kalapad kang karsada, ginalumos tana sa hangin, sa anang pangpungha-pungha, nga indi na run makita pa liwan, bisan hasta san-o, sanday Boboy kag Josh.

Ginpangita na si Botchoy. Naabutan na dya nga nagawaswas-balbal sa mga langaw nga nagalibot sa habal nga langka, nagatarangsu ang sip-un sa paghiribiun. Ginalantaw dya ni Auntie Era halin sa bintana kag ginapabay-an lang; wara it reklamo bisan sa tunog-tunog nga tukar kang stereo nga nagadungan sa pagwaswas-balbal kang anang solterito.

Ginlantaw lang man dya ni Dondon halin sa bisikleta sa karsada. Nahangpan na ang ginahimo ni Botchoy. Sa matuod lang, nasubuan tana. Mayad pa si Botchoy, may ugut nga ginapautwas sa pagwaswas-balbal sa mga langaw nga nagalibot sa bunga kang langka. Mayad pa si Botchoy, sa amo dya nga paagi ang pagpautwas. May pagbasol man bala dya sa kaugalingon bangod wara tana rudto sa baybay para buligan si Tibong sa pagsalbar kanday Boboy kag Josh? Sa dyang tion, nahambal ni Dondon sa kaugalingon nga sangka matuod nga abyan nanday Boboy, Tibong kag Josh si Botchoy.

Kag tana?

Nabatyagan na ang liwan nga pagparangluya ka anang lawas, ang pagsakit ka ana pus-on. Nanaug tana sa bisikleta kag gindara dya pasulod sa kudal sa andang balay kag ginsandig. Nabatian na sa istoryahanay kang ana mga ginikanan nga alas dos kar-un sa hapon i-uli dungan sanday Boboy kag Josh.

Maalaw-alaw tana.

Alaw-alawun na pabalik rugya sa uma ang lawas ni Josh nga ang kalag ginpanag-iyahan kang dagat. Wara rugya sa mara nga taramnanan ang tagipusuon ni Josh, wara sa pagsaka sa mga puno kang siregwelas kag lumboy. Nalumay si Josh kang mga bura kang balud, kang asul nga tubig, kang barko nga gintudo kadya sa lawud sa mga tag-irinit kang anda pagpabaybay, sa kurit nga ginakitaan kang langit kag dagat. Pareho nga ang mga alima nanday Boboy kag Tibong nangin mas kumportable sa makina, sa goma, sa kadena, sa mga sapat, sa kalansing kang kwarta, kaysa sa papel kag libro kag sa mga bagay nga ginakasakuan na tana sa ekswelahan kag rugya sa anda barangay.

Amo dya kadya ang paghangop ni Dondon, sa rason kon andut nagtawas si Josh, kag kinahanglan na man patihan, para sa ana kaugalingon. Indi matuod nga talaw si Josh, nga nahadlok sunlugon nanday Boboy, Botchoy, kag Tibong. Kag kon gahibi man kadya si Botchoy, dya bangod buhi tana, naluwas. Kag samtang ang bilog nga baryo nagakanugon sa lamharon nga edad nanday Boboy kag Josh, nagakonswelo man sa “swerte” kag magpadayon sa tanan nga ginakasakuan. Sa sunod nga tuig, sa tag-irinit, sa liwan nga Barangay Day, madumduman sanday Josh kag Boboy kag magahalad kang pangamuyo ang tanan. Sa amo man nga tion, sa pag-abot kang kon sin-o man halin sa syudad kag abrod kag manghagad marigos sa baybay, liwan dakpon nanda nga mga lamharun ang kahigayunan. May kahadluk man, mangin sara gid lang dya ka paandam.

Nagsulod si Dondon sa kwarto. Naka-hanger ang organsa nga barong ni Josh sa bintana. Ginahabyog-habyog dya kang hangin nga ang dukut liwan nabatyagan na sa panit. Buhay na dya ginlantaw, ginapanan-awan ang lawas ni Josh nga naputos rugya, ginahanduraw ang bayhon, agod bisan san-o indi na malipatan.

Nahapulas na pa dya, ang kalum-uk kag baraghal kang organsa nga barong, antes manglapyu tana, hay daw sa naukab ang ana dughan, kag nagtururo anang luha – daw uran sa tag-irinit – kadya nga daw sa katapusan, naluto na gid man ang langka, nahulog sa lupa, kag nagsaylo run sa iba nga lugar ang mga langaw.

Tapos