Skip to content

Recent Articles

11
Jul

Balay sa Bîbîan kang Lake Lenhovda ni John Iremil E. Teodoro

Ang balay kag ang lawa.

Ang balay kag ang lawa.


KUON KANG KATAW / JOHN IREMIL E. TEODORO / Ginbata kag nagbahёl sa baybayёn kag taramnanan kang Maybato Norte, San Jose de Buenavista, Antique. Sangka premyado nga manunulat, awtor tana kang pulo ka mga libro kang mga binalaybay, sugidanёn, kag sanaysay sa Kinaray-a, Filipino, Hiligaynon, kag Ingles. Miyembro tana kang Executive Board kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Tana ang Bise Presidente kag Kalihim Heneral kang ORYANG: Katipunan ng mga Gurong Filipino para sa Bansang Filipino. Nagaestar tana kadya sa Syudad Pasig. (Credit sa Portrait kang Manunulat: FUSIN).

KUON KANG KATAW / JOHN IREMIL E. TEODORO / Ginbata kag nagbahёl sa baybayёn kag taramnanan kang Maybato Norte, San Jose de Buenavista, Antique. Sangka premyado nga manunulat, awtor tana kang pulo ka mga libro kang mga binalaybay, sugidanёn, kag sanaysay sa Kinaray-a, Filipino, Hiligaynon, kag Ingles. Miyembro tana kang Executive Board kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Tana ang Bise Presidente kag Kalihim Heneral kang ORYANG: Katipunan ng mga Gurong Filipino para sa Bansang Filipino. Nagaestar tana kadya sa Syudad Pasig.
(Credit sa Portrait kang Manunulat: FUSIN).

GINSUG-ALAW ang akën panërëkan kang kalmada nga tubig kag lagtëm nga palibot pagsëlëd namën sa balkonahe nga napalibutan kang dingding nga salaming. Ang lamesa nabëtangan kang mga tasa kag platito nga may disenyo kang mga bulak kag may nagakanang-kanang nga bulawan nga kutsarita. Daw nagsëlëd ako sa set kang pelikula nga ginabase sa sangka nobela ni Jane Austen.

Alas-tres ti hapon kag masanag ang sirak kang adlaw nga nagpasiri sa dëag kang mga kahoy kag kabulakan sa palibot. Sa unahan may nagairinggat nga daw mga diyamante sa panit kang tubig. Amo dya ang Lake Lenhovda, ang ranaw nga pira ka beses ko rën ginapanaw ang mga inas kag dalan sa paglibot kadya.

Indi pa tuman ka ramig. Ginsab-it namën sa wrought iron nga sarab-itan ang amën dyaket kag ginbilin man ang amën sapatos. Halin sa mayor nga puwertahan, nag-agi kami sa pasilyo nga ang mga dingding buta kang mga peynting. Bukas ang gawang kang gamay nga laybrari nga buta kang mga libro kag dokumento. Antes makaguwa sa balkonahe, maagi anay sa sangka pormal nga karan-an nga ang mga purungkuan daw naghalin sa sangka palasyo sa Pransiya.

Balay dya ni Margarita, sangka mal-am nga babaye pero ang yëhëm daw mga bulak sa tingadlaw. Maestra tana ni Mimi sa Svenska. Kang una ko pa lang nga adlaw sa Lenhovda, nagsug-alaw namën tana ni Mimi sa grocery store. Ginpakilala ako ni Mimi kana. Sagad tana mag-Ingles. Kag hambal na, imbitarën na kuno kami mag-dinner sa andang balay. Darwa lang kuno sanda kang andang bana sa andang balay kag namî man kuno kon may bisita sanda kon kis-a. May pamilya rën ang andang mga bata kag sa siyudad sanda nagaobra.

Ginpili ko gid ang purungkuan nga nagaatubang sa ranaw. Pamatyagan ko daw nagaparanamgo lamang ako. Kon wara lang nagapungko sa akën atubang sanday Mimi, Juliet, kag Jonas, makauon ako nga siguro nagadamgo lang gid man ako.

Halin sa akën ginapungkuan, makita ko ang gamay nga bandera kang Sweden sa terasa sa sagwa. Sa pihak nga balay may bandera man. Kag rugto pa gid sa balay sa unahan, may flag pole gid taná sanda. Haros tanan nga balay rëgya sa Sweden may bandera. Andët nga sa Filipinas tana kon Independence Day lang kami nagapangsab-it kang bandera? pamangkot sa sa akën kaugalingën. Dapat huwadën ang mga Swede.

Kang ginpamëtang ni Margarita ang mga irimnën kag karan-ën sa lamesa, mas nangin Jane Austen rën gid ang eksena: gamay nga termos nga may disenyo kang peras nga buta kang maisëg nga kape, darwa ka bandehado nga metal nga nahapinan kang napkin nga may mga rosas kag buta kang tatlo ka klase kang cake kag cookies, kag gamay nga pilak nga sërëdlan kang sugar cubes kag gamay nga porselana nga pitsel nga may sëlëd nga fresh milk hay naghambal si Mimi nga nagagamit ako kang gatas kag kalamay sa akën kape. Black coffee abí ang uso sa Sweden. Sangka pitsel nga flower saft tana ang para kay Juliet.

Afternoon tea (o coffee?) pa lang to. Ginsëlëng ko ang mga bulak sa sagwa agëd indi ako mag-isip kang calories. Sara pa, mashed potato kag baked salmon man lang ang gin-igma namën.
afternoon tea
Ang sangka rason pa gid kon andët imbitar kami ni Margarita gusto na ma-meet namën ang sangka exchange student halin sa Mexico nga si Oscar. Programa dya kang Lions International sa diin aktibo nga miyembro si Margarita. Darwa ka semana nga maestar kananda si Oscar nga Communications student sa sangka unibersidad sa Mexico. Ang press release abi ni Mimi sa mal-am, kamaan ako mag-Español. Kang ihambal ko kay Oscar nga, “Hablo Español un poco,” nagyëhëm tana kag naghambal nga, “That’s all right. I can speak English. That’s not a problem.” Gin-estorya ko kananda nga nag-eskuwela gid man ako kang Kinatsila sa Instituto Cervantes de Manila pero nivel inicial curso tres lang ang natapos ko. Puro lang ako present tense, wara pa it past tense kag future tense.

Bilib sanda kang hambalan ko nga manggaranën ang amën mga pulong sa Filipinas sa mga tinagâ halin sa Katsila kapin pa gid ang Kinaray-a nga mother tongue namën nanday Mimi kag Juliet. Pareho kang lamesa, plato, tasa, kutsara, tinidor, kutsilyo, kag iban pa nga mga gamit sa kusina, nga halin man sa Kastila. Nagkadlaw sanda kang hambalën ko nga magluwas sa pag-isip kag paghambal kang oras, sa Katsila man kami nagapamuyayaw. Nagkadlaw man si Jonas hay pirme na mabatian kay Mimi ang “diputa.”

Sadya ang amën istoryahanay samtang nagapangape kag nagaudak kang cake kag cookies. Nagpaguwa man si Oscar kang mga pagkaën na nga dara halin sa Mexico. May dulse nga samlagi. Ang nagustuhan ko, tuman lang garing ka tam-is, ang “rollo de guayaba” nga daw gamay nga imbutido nga nahimu sa dëga kang bayabas kag rakë-rakë nga puti nga kalamay.

Ingles ang amën ginagamit sa pag-istorya. Si Jonas sagad man mag-Ingles. Napamensar ko nga siguro gusto lang ni Margarita nga mag-estorya sa Ingles amo nga gin-imbitar na kami. Sari-sari ang topiko. Maghalin sa mga bagyo kag brown-out (nga talagsa pa sa malaka) sa Lenhovda, sa biyahe nanda nga mag-asawa sa New York kang sarang bulan, sa robot nanda nga grass cutter (daw higante nga labëg-labëg ang itsura) nga samtang nagapangape kami malinëng kag wara it untat nga nagalibot sa lawn, ang Swedish nga manunulat nga si Astrid Lindgren, ang mga pagbag-o sa Lenhovda nga mas linëng kuno kato, ang pagpang-agaw kang China sa mga isla kang Filipinas, kag si Duterte hay nabasahan na dya kuno. Shocked gid tana kang istoryahan ko parte sa “laglag-bala syndicate” sa airport sa Manila kag adlaw-adlaw kadya, ginapamatay ang mga drug pusher.

Pagkatapos mangape, gin-tour kami ni Margarita sa andang balay. Bisan sa ikarwa nga panalgan, buta kang mga peynting ang mga dingding. Nami ang disenyo kang damaan nanda nga furnace sa ibabaw. May disenyo dya kang mga dahon kag bulak. Wara rën man nanda dya ginagamit hay may electric heater man sanda.

Pagkatapos, gindara na kami sa andang hardin. Lutô rën ang mga raspberry. Namûpô kami dayon kaën. Si Juliet sangka gamay nga pitsel gid ang ginpamëël. Ang robot nga grass cutter gina-charge ang kaugalingën sa charging station nga sa kilid kang balay. Kon mabatyagan na kuno nga manug-low bat rën tana, nagamatumato lang dya agto sa charging station. Natanhagaan gid ako hay wara man nagalukso sa tubig kag wala na man ginapang-utod ang mga bulak kag ang mga puno kang raspberry. “Swedish technology?” pamangkot ko kay Jonas nga sangka electrical engineer. “Yes, Kuya,” sabat na nga may bugal.

Pagkatapos kaën kang raspberry, nag-grill kami kang daragkël nga kinihad kang baboy kag puti nga hotdog. Para rën dya sa panyapon. Sanday Mimi kag Oscar ang nagsugba.

Samtang ginahëlat nga maraha ang baboy, ginpamangkot ako ni Oscar kon ano ang klase kang music ang ginapamatian ko pirme. Sharon Cuneta daad hambalën ko garing napensar ko indi na man makilala. Ang ginhambal ko ABBA, nga siyempre sangka Swedish band. Kilala na man kuno ang ABBA. Ginbëël na ang anang gitara sa sëlëd. Ginkuskos na rën dya pagbalik na kag nagtukar tana sa akën atubang. Daw may nagaharana lang e kanakën. Taas nga maniwang nga bata si Oscar. Siguro mga 6’2”. Bëgasën pa dya kag hërëyaën.
FullSizeRender-2
Pasado alas-sais kang manyapon kami. Sinugba nga baboy kag hotdog, lettuce salad nga may kinihad nga kamatis kag sandiya, kag potato salad. Nasadyahan gid si Juliet hay may Coke. Sanday Jonas, Oscar, kag Mimi nag-beer. Kami tana ni Margarita, nag-red sweet wine. Manugtapos rën kami kaën kang mag-abot ang bana ni Margarita. Halin dya sa andang farm. Bahël nga laki nga parakadlaw kag wara’t untat ang estoryahanay nanda ni Juliet sa Svenska.

Mga alas-otso rën kang iserbi ni Margarita ang sangka bahël nga yahong kang daragkël nga istroberi pero tuman pa ka sanag sa sagwa. Ginsunod na bëtang sa lamesa ang sangka yahong nga whipped cream kag sangka galon nga vanilla ice cream. Toppings kuno para sa istroberi!

Ramig pero nami magkaën kang ice cream! Kapin pa gid kon ginalakët dya sa preska nga istroberi. Nadëmdëman ko rën lang nga kisra sangka sirëm sa Session Road sa Baguio, may imaw ako nga guwapo nga láki nga nagkaën kang ice cream samtang nagatindëg sa binit-karsada. Nagakadlaw ako kato hay abi ko karadlawan ang magkaën kang ice cream sa Baguio hay ramig. Ti, kundi nabëka ang kasingkasing ko!

Pero buhay rën to. Tuman ka rayë ang Baguio rëgya sa Lenhovda. Kag bëkën rën it bëka ang akën kasingkasing kadya. Daw istroberi liwan nga mapúlapúla.

Pasado alas-diyes kang maglisensiya kami kanday Margarita kag Oscar nga mauli rën. Ang bana ni Margarita nagasëlëng rën kang sipal kang Alemanya kag Pransiya sa UEFA Euro 2016 sa telebisyon sa ibabaw nanda nga sala. Ginsinggitan lang ni Mimi sa hagdanan kang “hejdå!” (“goodbye” ang bëët hambalën kag “heydu” kon mitlangën) kag nagsabat man dya.

Nagahinalëp rën ang adlaw. Naramigan ako pero buta kang kasadya kag katawhay ang akën baratyagën.

[8 Hulyo 2016 Biyernes
Lenhovda, Sweden]

1
Jul

Mga Bulak sa Binit-karsada ni John Iremil E. Teodoro

John & Juliet.

John & Juliet.


KUON KANG KATAW / JOHN IREMIL E. TEODORO / Ginbata kag nagbahёl sa baybayёn kag taramnanan kang Maybato Norte, San Jose de Buenavista, Antique. Sangka premyado nga manunulat, awtor tana kang pulo ka mga libro kang mga binalaybay, sugidanёn, kag sanaysay sa Kinaray-a, Filipino, Hiligaynon, kag Ingles. Miyembro tana kang Executive Board kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Tana ang Bise Presidente kag Kalihim Heneral kang ORYANG: Katipunan ng mga Gurong Filipino para sa Bansang Filipino. Nagaestar tana kadya sa Syudad Pasig. (Credit sa Portrait kang Manunulat: FUSIN).

KUON KANG KATAW / JOHN IREMIL E. TEODORO / Ginbata kag nagbahёl sa baybayёn kag taramnanan kang Maybato Norte, San Jose de Buenavista, Antique. Sangka premyado nga manunulat, awtor tana kang pulo ka mga libro kang mga binalaybay, sugidanёn, kag sanaysay sa Kinaray-a, Filipino, Hiligaynon, kag Ingles. Miyembro tana kang Executive Board kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Tana ang Bise Presidente kag Kalihim Heneral kang ORYANG: Katipunan ng mga Gurong Filipino para sa Bansang Filipino. Nagaestar tana kadya sa Syudad Pasig.
(Credit sa Portrait kang Manunulat: FUSIN).

RËGYA sa Sweden nagakaranta ang mga bulak sa binit-karsada.

“Maan, Kuya mga hilamon ria!” hambal ni Mimi kanakën kon maghambal ako nga magpapiktyur imaw sa mga bulak. “Maan, hilamon e nga nagapamulak! Puwede man,” sabat ko. Ginakadlawan lang kami ni Juliet.

Sari-sari abi ang mga kolor nanda. May mga kanaryo nga masiri, may lila, asul nga dëlëm, may puti. Kag nagatururubo lang gid man sa binit-karsada kag mga bakante nga lote.

Ikatlo ko nga adlaw sa Sweden kag pagkatapos namën igma kang gin-bake nga French fries nga daw sangka gamay nga labador ka rakë kag kang pinirito nga chicken nuggets nga ginpadalëndënan kang lus-aw nga strawberry saft (daw juice, pero ginahambalan ako ni Juliet ng bëkën dya it juice), nanghimës kami kag nagpanaw paagto sa balay kang nanay nanday Jonas sa pihak nga baryo. Mga darwa kuno ka oras nga panawën. Kang gintawgan ni Juliet si farmor na (“farmor” ang specific nga tawag sa lola sa tatay sa Svenska; “mormor” ang lola sa nanay) nga maagto kami, nag-insister daad ang mal-am nga abatën kami sa balay nanday Mimi nga sa sentro kang Lenhovda. Indi tana gusto nga magpanaw kami. Indi abi maka-drive si Mimi kang pula na nga Volvo kon bëkët imaw si Jonas hay wara na pa nabëël ang lisensiya na. Bëdlay kuno kag buhay magbëël kang driver’s license rëgya sa Sweden. Rakë exam ang ginahanglan pasaran. “Bëkët parehas rugto sa atën nga bisan adik ukon bulag makabëël kang lisensiya,” hambal ni Mimi.

Hambal ko kanday Mimi kag Juliet, mapanaw lang kami hay gusto ko mag-sight seeing. Bisan tapos-igma abi kag nagasirak ang adlaw ramig man gihapon kag nami magpanaw. Ti nagpanaw kami. Gingamit ni Juliet ang anang bisekleta.

Isut ang mga sarakyan nga nagaagi sa mga simentado at espaltado nga karsada. Medyo nahadlëkan lang ako magtabok sa national highway hay daragkël nga mga trak ang nagaagi pero nagahinay man sanda sa crossing hay may mga lambat nga simento sa karsada. Nami hay sa mga karsada rëgya nagahinay ang mga sarakyan kon makakita kang mga tawo sa binit-karsada. Kag nagapondo gid sanda kon gusto mo maglaktëd. Kuon ni Mimi, almost zero kuno ang disgrasya sa mga karsada sa anda hay ang driving culture “bigayan.” Wara nagaparumbaanay kag ginasunod ang speed limit may nagabantay man ukon wara. Amo ria nga wara tana mahadlëkan nga pasugtan mag-bisekleta si Juliet nga tana lang sara paagto sa community library kag sa eskuwelahan.

Si John kag ang mga bulak sa binit-karsada.

Si John kag ang mga bulak sa binit-karsada.


Nami gid man magpanaw lang. Nami ang mga balay nga maagyan nga may mga hardin gid. Daw mga doll’s house. Rakë ang mga balay nga daw kanday Hansel kag Gretel. Taas ang mga tisa nga atëp kag may mga chimney tanan. Wara lang nagaaraso kadya hay summer. Amo dya ang mga balay sa mga children’s book nga ginabasa ko kato.

Ang kada balay may hardin gid kag ang iban malapad ang berde nga lawn parehas kang balay nanday Mimi. Isut gani taná ang mga bulak sa balay nanda pero may mga balay nga buta kang mga bulak sa atubang. May dyan gani nga ang dingding ginakapyutan kang mga rosas nga buta kang mga bulak nga pula. Hambal ni Mimi, ma-hire kuno sanda kang propesyonal nga hardinero agëd magtanënm kang rosas kon matapos rën kid-an ang balay nanda.

Pagkatapos namën tabok sa highway, may ginsedlan kami nga gamay nga karsada pasëlëd sa talon kang mga pine tree. Daw setting kang Twilight ang peg. Kami lang ang tawo. Mayad lang hay nagasirak man gihapon ang adlaw. Asta nga ang karsada nangin rough road rën lamang. Kon bëkën lang it ramig kag mga pine tree ang sa palibot, siguro mapensar ko nga sa Quinlogan sa Quezon, Palawan ako.

Samtang nagapanaw kami, nagareklamo si Juliet nga nakapoy rën tana magbisekleta. Ginhambalan tana ni Mimi nga mapurupahuway lang e kami hay wara man kami nagadali.

Mimi & Juliet.

Mimi & Juliet.


Wara gid it iban nga tawo. Kami lang gid nga tatlo. Ano abi kon may masug-alaw kami nga laki nga daw si Edward Cullen ang itsura? May maagyan kami nga mga naba nga tore nga nahëman sa kahoy. Hambal ni Mimi, amo dya ang ginapanaguan kang mga hunter kon tiyempo ang pagpangayam kang mga elk. May tiyempo nga puwede maniro kang mga elk, daw raw-ay kuno dya nga baka nga nagasanga-sanga ang sungay. Iláhas dya. Oh no, bëkën gali si Robert Pattinson ang posible nga masug-alaw namën. “Pero indi ria, Kuya magguwa kadya hay gahëd kita nga tatlo,” muno ni Mimi. Ay ti, mayad, hambal ko sa akën kaugalingën.

Burubhay lang nagsiyagit sa kalipay si Mimi. May ginparapitan tana nga hilamon. “Nagapamunga rën ang mga blueberry, Kuya!” Dasig man nga nagpanaog si Juliet sa bisekleta na kag nagparapit sa mga hilamon sa binit-karsada. Namupo dayon sanda kang mga gagmay nga bunga. Ginkaën dayon nanda. “Nahidlaw man ako ba sa fresh blueberries,” hambal ni Mimi. Sakë rën sanda pamëël kag kaën kang blueberries. “Pa-picture ako anay!” hambal ko kag nagpungko sa tëpad kang blueberries. Pagkatapos posing namupo man ako kag kaën imaw kananda. Abaw, nagakaramang lang gid man sa lupa halin sa binit-karsada pasëlëd sa talon kang mga pine tree ang blueberries.

Maaslëm-aslëm nga matam-is ang lab-as nga blueberries. Pamilyar ang sabor pero siyempre ang memorya ko, ang blueberry cheesecake lang.

Indi si Juliet maghalin sa blueberries. Hambal ni Mimi halfway pa lang kami pa-farm nanday Jonas. “Mommy, nahidlaw man ako magkaën kang blueberries bay,” hambal na. Nasadyahan gid ako hay nagaragëmë man gihapon ang Kinaray-a na. “Maan, sakto lang ria. Duro man ria rugto sa farm ni farmor mo. Rugto lang liwan kaën.” Siguro kon may nagapamati kanamën nga nagasinggitanay sa Kinaray-a malibëg gid ulo na nga kon ano nga diyalekto kang German ang amën hambal.

Sa unahan, nagpondo liwan kami. Mas rabong kag mas daragkël ang mga bunga kang blueberries rugto. Namupo liwan kami. “Maan, daw gusto ko mag-uli kag magbëël kang baldi kag butaën kang blueberries,” kuon ni Mimi. Sa tëpad kang mga blueberry, may hilamon nga buta kang kanaryo nga bulak. Ginahapunan dya kang gagmay nga mga alibangbang nga orange ang kolor. Kanami! Almost magical!

Istorya ni Mimi, ang bakas kuno mamurot kang mga blueberry amo ang mga Thai nga nagaagto sa Sweden agëd mag-obra sa mga taramnan kon tingadlaw kag tag-arani. Nagapamrenda kuno sanda kang balay sa Thailand para may iplete paagto rëgya sa Sweden kag mag-obra sa mga farm hay bahël ang kita kag makaganansiya sanda pag-uli nanda. Sa farm gani kuno nanday Jonas, may mga Thai nga nagapamakyaw ani kang blueberries kag kon ano-ano pa.

Sobra gid man darwa ka oras ang panaw namën. Nagkadlaw ang nanay ni Jonas kang hambalan ni Mimi nga nabuhayan kami hay papiktyur ako nga papiktyur. “Daw parehas kanimo kang bag-o pa lang ‘kaw abot?” ang hambal na kay Mimi. Siyempre, gin-translate lang kanakën ni Mimi hay sa Svenska sanda nagaestorya.

Buta kang mga bulak ang sagwa kag sëlëd kang balay kang farmor ni Juliet. May puno pa kang mansanas rapit sa geyt nanda ugaring gagmay pa, daw mga sirigwelas, ang bunga. Kag sa lamesa, nagahëlat kanamën ang sangka pitsel nga strawberry saft kag mga brownies nga gin-bake na. Kang hapon nga to, gintudluan na ako mag-bake kang traditional Swedish nga vanilla bun.

Pasado alas-nuwebe rën kami sa gabii kang maghalin sa balay kang farmor ni Juliet. Si Mimi ang nag-drive. Kag samtang nagabiyahe kami nagasëlëng ako sa sagwa kag makita ko pa ang mga bulak nga nagakarantahën sa binit-karsada mapa-national highway man ukon rough road sa tënga kang kakahuyan. “Nanamian gid ikaw, John?” pamangkot ni Juliet nga nagapungko kag nabangët kang seat belt sa epesyal nga purungkuan sa sarakyan kang mga bata. “Hëëd, Be nami gid,” sabat ko. Kag nagkadlaw tana. Sa anang mga kadlaw mabatian ang nanarisari nga mga dëag kang mga bulak sa Sweden kon tingadlaw.

[29 Hunyo 2016 Miyerkoles
Lenhovda, Växjö, Sweden]