Skip to content

Posts tagged ‘Belison’

7
Aug

Ang Amon Balay sa Sinaja


Joselito "Padyo" Padulla. Taga-Belison, Antique kag kadya manunudlo kang Special Education sa Maryland, USA.

Joselito “Padyo” Padulla. Taga-Belison, Antique kag kadya manunudlo kang Special Education sa Maryland, USA.

Nagadali ron gid ako mag-uli. Amo diya ang baratyagon nga nabatyagan ko kang sangka adlaw nga naghalin ako panapas tubo. Alas singko kato kang kahapunanon. Manugsalop ron ang adlaw kag maramig ang dapya kang hangin nga nagpamara kang akon balhas samtang nagapanglaktod ako sa taramnan pauli sa amon balay. Nagaragok-uk ron ang akon busong sa kagutom. Daw wara gid nagbuhay ang puwersa nga nabatyagan ko halin kang nagkaon ako kang pira ka bilog nga kamote kaina kang igma. Tapos ruman ang sangka adlaw. Mabalik pa kami sarum-an agud to nga matapos namun panghakot ang amon tinapas nga tubo para madara tanan sa galingan kag maraha ang kalamay nga amon parte-partehon kag ibaligya. Pira ayhan akon huray?

Pagtabok ko sa suba paagto sa amon balay, nakita ko dayon si nanay nga nagapanit kang langka. Daw haros wara pa ko nakalambot sa ugsaran ginsinggitan ko dayon si nanay kon ano ana nga ginaraha. Ang sabat na malaga kuno tana ka langka nga laktan kang baog kag batwan. Ti hambal ko, “Ay wara gid ti lakot nga karne?” Nagyuhom lang si nanay kag mag-ay-ay kang ana lima, dayon sabat, “Ti, ambi diya barakal mo, ay!” Nagkadlaw lamang ako kag ginbuol ko ang kutsilyo sa anang alima kag magkuon nga “Ako lamang mapadayon panit ka langka hay basi indi mo ‘ko kar-on pagtaw-an kang imo espesyal nga rinaha.”

Samtang nagahulat ako nga maraha ang linaga ni nanay nga langka, nag-agto ako sa likod balay. Ginbuol ko ang binangon nga nakasuksok sa dingding. Dayon nagbuka ako kang sambuo nga niyog nga layo. Gintadtad ko ang sulod kang niyog kag ginbubod sa mga piso nga dayon nagdirinalagan parapit kanakon kag nag-irinagaw kang tinadtad nga niyog nga ginasabwag ko sa lupa. Ang iba nagsarampok pa kag nagturusikanay.

Ang amon balay kun kis-a ginatawag kang iba nga payag ukon kamalig nga parahuwayan hay daw indi gid man angay makabig nga balay ilistaran. Ang anang kabahulon daw mga haros lima ka dupa lamang palibot. Ang anang atop nipa nga pawod kag ang dingding tinadtad nga kawayan. May gamay nga hagdan nga may tatlo ka lintang pasaka sa amon turugan. Ang salog kawayan man parehas sa kalabanan ka mga balay diya sa amon barangay. Apang bisan ang amon balay magamay lang kag larawan gid kang kaimulon, bukas ang amon pwertahan sa bisan sin-o nga mga abyan nga gusto magsulod kag mangape, kag mag-istorya kang anda nga mga eksperyensya sa pangabuhi.

Dumduman ko pa man ang sartin nga may mga mantsa ron kang tagok ka takway o kun ano pa nga mga laswa nga nangin dapli namon. Anom kami nga magburugto nga nagsararo sa mga sartin ngato. Pati ang amon tasa sartin man. Wara kami ti scotchbright nga panghugas ka pinggan. Ang amon ginagamit ka una bunot kang niyog nga ginahabunan kang Mr. Clean.

Sa koron kami nagaraha kang amon dapli kag ang amon gatong amo ang lipak nga kahoy nga ginapamurot namon sa bangtod ukon indi gani gina bis-ak kon may mga kahoy nga mapukan kang bagyo. Gani nga ang amon kaldero pirte ron ka itom sa sagwa tungod sa aso kang kahoy nga gatong. Ang amon banggerahan kawayan man. Kon manghugas gani diretso lang sa kalog dayon ginasireb kang pato kon may mga mumho nga mahulog sa hinugasan.

Anad kami tanan magkaon nga naga-alima lang hay pirambilog lang ang amon kutsara kag tinidor. Ginatigana lamang kon may bisita ang iba nga mga pinggan kag kubyertos. Kunsabagay, manami gid man mag-alima kon magkaon bisan pa ang dapli sinabawan. Pamuroton lang ang kan-on kag higupon ang sabaw halin sa sartin.

Duro pa gid nga mga eksperyensiya ang akon naagyan sa amon balay sa pagriligad kang mga tinuig. Ugaring nag-abot gid sa tion nga kinahanglan magbiya sa balay. Una naghalin ang darwa ko ka libayon nga baye agud to nga magpasimpalad kag mangita ka obra sa Manila. Kag nagsunod man ako kag ang darwa ko pa gid ka libayon nga mga laki. Asta nga sanday nanay kag tatay kag ang amon agot ron lang ang nabilin. Asta nga nabalitaan ron lang namon nga ang amon lugar ginbagyo kag gamay lang maanod ka baha ang amon balay. Paghubas kang tubig, naglihay ron pero gatindog man gihapon. Kag nagdesisyon lamang ang ginikanan ko nga magsaylo liwat sa iba nga lugar.


Ano ron ayhan ang itsura kang amon balay? Ambay lang kun may poste pa nga nagatindog ukon ginkaon ron kang anay tanan? Didto pa ayhan ang niyog nga igod rapit sa amon durunghan? Ang papag kag bangko nga kawayan didto pa ayhan? Ang taytay nga kawayan nga ginalatayan namon tabok sa kanipaan gabok ron siguro kag basi naislan ron ka bag-o.

Trese anyos ron ang nagligad kang urihi nga nagbiya ako sa amon lugar. Indi maman-an kon san-o ako makabalik. Lima ka tuig pa ayhan? Napulo? Baynte? Sa pagkamatuod, wara gid ako kamaan. Gusto ko man daad makita bisan ang gintukudan man lamang kang amon hayub-hayub nga amo ang nag-sapupo kanamon sa tag-uran, tag-init, kag tag-ramig. Nahidlaw ron gid ako sa balay nga nangin saksi kang pagpalangga kang amon ginikanan kanamon nga magburugto.

Mauli gid ako pira ka adlaw sa amon balay.

Advertisements
4
Aug

Sa Purok 7, sa Belison

Opisyal nga poster nga nakapaskil sa CCP.

Opisyal nga poster nga nakapaskil sa CCP.


(Refleksyon pagkatapos maturuk ang Purok 7 ni Carlo Obispo sa Cinemalaya 9)

Dennis Monterde/Ang Lagawan

Dennis Monterde/Ang Lagawan

Nagbahul ako sa banwa kang Belison. Kag patas kang kalabanan siguro nga medyo kubos gawa pero masadya ang pagpangabuhi sa probinsya, natirawan ko man ang mag-obra sa taramnan (ang mga hulas lang gawa nga para sa mga bata) patas kang pagpamurot kang golden kuhol, pagbulig sa paghilamon, paggarab, paglay-ang. Kapoy pero sadya. Kapin pa kon mag-igma sa tupad kang taramnan tapos kang obra, kundi gani, manglingling kon may bagnas ron ang paraman-an nga bisaya nga bayabas. Sadyahan takun magsaka kag magus-ab kang matamis nga bagong puknit nga bayabas samtang nagapungko sa sanga kag magturok sa paganod-anod kang mga gal-um.

Kag ang sara sa mga ginakalangkagan nga okasyon kang kalabanan amo ang Community Fair kag ang Fiesta. Hay sa kada amo dya nga okasyon may parada, perya, Ferris Wheel kag caterpillar ride sa plaza kag dugang pa amo ang mga pa-contest: Lin-ay, dumog, pasundayag sa kanta kag saut ukon disco-derby nga ginapaguwa kada gabii. Ti, kinahanglan, masag-ub kaw lagi timprano pa – butaun ang banga nga irimnan kag banga nga panggamit sa mga hurugasan sa kusina, mamubod manok kag magtig-ang agud makayapon kag makalagaw-lagaw sa plaza. Kon may extra nga sinsilyo, mabalon para makatablug kang bayntsingko sa perya (nakada-ug takun kato kang mga Pewee kag Cheeze-it) kag makabakal kang sinanlag nga mani, pop corn, kundi gani burak-burak.

Amo dya ang typical nga kasadyahan sa amon banwa, kag siguro, patas man sa ibang banwa – simple. Kag nasadyahan ako nga ang amo dya kasadyahan – fiesta, perya, pangabuhi sa uma, nangin parte kang akon pagkabata. Kag nasalaming ko ang kasadyahan nga dya kang naturok ko ang pelikula nga Purok 7.


Ang Purok 7, entry sa New Breed Category (mga baguhanon nga director) sa Cinemalaya 9. Parte sa darwa ka bata – sangka 14 anyos nga bahi nga si Diana kag ang libayon na nga laki nga daw 6 or 7 ka tuig nga si Julian. Nagbulagay ang andang nanay kag tatay, nakapangasawa kang iba ang andang tatay kag nag-obra sa abroad ang andang nanay. Kag sa andang karakamalig nga balay, sa pinaka-ubus kang Purok 7, rayu sa iba nga mga panimalay kag rapit sa mga taramnanan sanda nga darwa naga-uli. Ang masubu lang garing, inugbitay ang andang nanay sa China tungud nadakpan dya nga may illegal drugs.

Sa umpisa, napakita nga may ilang sa tunga kanday Diana kag Julian kag sa andang tatay kag sa bag-o na nga sawa. Nabatyagan ko dyang ilang, ang “awkwardness” nga sa pagpadayon nga pagpadayon kang istorya, amat-amat dya nga nadura nga daw sa wara lang maman-an patas kang pagdura kang tun-og sa mga dahon kon aga sa taramnan sa sirak kang adlaw. Kag amo dya ang nami nga nakita ko nga nabuol kang pelikula. Kag dugang pa ang tayuyon nga pag-arte kang mga artista, tanan, sagad.

Relatable ang pagtawas nanday Diana kag ang mga imaw na nga bata sa pagpamuknit kang mais kag kon anu-ano nga obra para makakwarta. Sa amun, luwas sa paggapas, kag pagpuknit, kag upak, may dara pa bulad hasta kukot kang mais. Kukot samtang gaturok TV, kukot samtang gapahuway-huway kag nagamati kang programa ni T’yay Evelyn sa transistor radio. Amo man ang pagpamunit nanda kang pangka agud ibaligya kag pagdapli kang pan-apan. Nakatawas man bay takun mamanlu kang pangka nga bug-ungan kag magmaduyan sa suba para may idapli. Idugang pa ang pagpanagap kang makol dara pagpangahoy para may panggatong. Kag manglaswa kang tangkong para may idamog sa baboy kag ang sobra, ibaligya agud may dugang balon sa eskwela.


Kag labaw sa tanan, ang pagpakita kang pelikula sa minimalist nga paagi kon ano ang simple nga kasadyahan kang kabataan – ni Diana kag ni Julian, sa probinsya. Ang pagdinaraga ni Diana kag ang pagmalyag na kay Jeremy. Ang pag-entra sa mga sipal. Nga sa sa pihak kang kabudlay kang kabuhi, nagangita gihapon kang paagi para maski paano, mabawi sa mga simple nga kasadyahan. Ang pagsulod nanda sa Horror House kag magsinggit sa hadluk kag kasadya samtang wara nanda naman-an nga nabalita gali nga nabigo ang gobyerno nga isalbar ang andang nanay – subo. Pero sige, singgit lang, rakhak, sipal, hay patas kang pagkabata, talagsa lang man ra. Sa Purok 7. Sa Belison.