Skip to content

September 9, 2013

4

Ang Chocolate Hills, Bee Farm, Amorita Deck, & Tarsier Botanika

by Pangga Gen

Chocolate Hills

Pangga Gen/taga-uma@manila

Pangga Gen/taga-uma@manila

Pagsaludo sa Adlaw sa Chocolate Hills

Ang plano, hingabutan ang pagbutlak kang adlaw sa Chocolate Hills. Ang natabo, naunahan namun dya. Wara’t trapik, sementado ang karsada halin sa Panglao paagto rugya sa Carmen diin nagatumpok – mga ulhot sa kalapadan – dyang duag-tsokolate nga mga bungyod.

‘Daw mga suso kang daraga,’ amo dya ang nagsulod sa akun pensar kang matukad ang viewing deck. May Wishing Well rugya. Nadumduman ko ang sangka abyan. Sa tunga kang sangka conference ka isarang semana, nabaton ko anang text message nga nagapanugid nga ginkulam tana. K-U-L-A-M. Gali, kuno, amo nga indi mag-ayad-ayad sa balatian. Nahapulas ko sa mga giha kang anang mga tinaga ang madalum nga pagginhawa – parang nabunutan ng tinik – nga sa wakas, natugruan na ka ngaran, nasagapan ka paathag anang kondisyon, matapos ang daw wara’t katapusan nga balik-balik sa mga doktor kag pagpa-ospital. Daw indi mapatihan nga mabatian ko dya kana. May PhD, taga-syudad gid, praktikal nga tawo. Pero nahangpan ko man nga kinahanglan kang tawo kang sangka ginapatihan, ilabi na sa panahon kang krisis. Sa personal man natun nga kabuhi ukon panghimanwa. Nahangpan ko man nga isara ako sa anang ginsugidan kadya, bangud nagasarig kag nagapati sa akun simpatiya kag paghangup: man-an na nga indi ko tana pagkadlawan.

Nagtikang ako parayu sa Wishing Well kag nag-atubang sa pinakabahul nga bungyod. Indi ko mahambal nga sagad ako sa yoga. Pero bukon ang kasagad ko ang importante sa amo nga oras. Nagposisyon ako, gintakup ang mga alima sa ibabaw ka ulo, nagpirung, kag nagbudu-budu kang pangamuyo para sa tayuyon nga byahe kag sa padayon nga kamayad kang lawas, amo man kang mga palangga sa kabuhi kag kang nadumduman ko nga abyan.

Ka tuig 2000 ang una kag urihi ko nga bisita rugya sa Bohol. Opisyal nga byahe nga may cultural tour: naka-‘Hello’ sa tarsier kag naka-river cruise sa Loboc abay ang namit nga igma samtang ginaharanahan. Wara katu naabay ang pag-agto rugya sa Chocolate Hills hay kulang sa tiempo.

May husto gid man nga panahon para sa mga bagay-bagay. Wara it fixed itinerary dyang byahe, nga amo akun gusto, pero hay naman-an ko nga dapat kadya run, dapat makaagto gid sa Chocolate Hills para makumpleto ang akun Bohol sojourn. Nangin sangka bahul nga pagpasalamat kag pag-ampo dyang pag-atubang sa Chocolate Hills. Ilabi na bangud nabatyagan ko ang kamal-amun na run kadya. Masat-uman mo dya sa mga halintang kang hagdan pa lang kang viewing deck, halin sa entrance nga kuweba ang disenyo.

Nagakinahanglan ang viewing deck kang renovation kag re-imagining kang desinyo kag konsepto. Daw nagapanghayhay dun dya sa kakapoy: natak-an run sa duro nga mga kahig nga nagbisita rugya para sa dyang iconic nga imahen kang pagbisita sa Bohol.

Halin rugya, naga-aso ang palibot. Ginabulag ako kang sirak kang adlaw. Dulom ang kalabanan ko nga shots sa DSLR kag iPhone. Pagpanaug, nagahining-hining ang mga dahon kang mga tanum kag kahoy sa tun-og. May nakita ako nga tipaklong. Ano bala, kun wara ako nangisog himuon dyang byahe, wara daad ako mabusog sa kasanag kang dyang aga.

Bee farm
Bougainvillea sa Salad & Malunggay Ice Cream sa Bee Farm

Amo dya nga naga-byahe ako: para makapahuway sa mga naandan kag ginakasakuan, labaw sa tanan, para ma-inspire. Liwan kag liwan.

Ang liwan mabuhi! Ang liwan madumduman nga “Amo dya ang gusto ko nga kabuhi! Amo dya ang kabuhi! Amo dya ang paano mangabuhi!”

Siri nga asul ang dagat. Limpyo. Nagapanghagad matusmog.

Pero wara ako it luyag maglangoy kundi magpungko lamang: hakluun ang mabugnaw nga dapya kang hangin, magpalutaw-lutaw sa kamag-an nga nabatyagan sa dyang lugar, sa dyang oras, kag i-enjoy ang mga ginapamensar kag madumduman. Nagapasalamat ako nga duro ang akun mayad nga mga handumanan kag padayon ako nagadamgo – nga nakabugtaw. Amo dya nga sa amo kadya nga mga tion kag lugar, gusto ko ako lang sara. Kun may imaw man, ang gusto ko kag suud nga kilala – nga indi matublag kun andut hipus ako, indi sagi ka pamangkot, hay naman-an na kag nahangpan nga nagapiritik-purutok ang mga brilyante nga ideya kag istorya sa akun utok, kag daw malupok ang akun dughan sa kalipay, nga indi ako makahambal.

Kag kun makaumpisa man hambal, gatarabutab – hay kinahanglan ko dakpun, dunganan, ang pitik kang pensar. Masal-an nga ‘high’ ako sa droga ukon ‘daw gaugut’ ukon ‘daw buang’ bangud gakumpas ang akun mga alima, gasaut ang bilog nga lawas, daw pispis ang limug sa saka-naug kag kun ano pa nga pagbalud-balud sa pagpabutyag-pautwas kang mga napensaran kag nabatyagan.

Rugya ako sa restaurant kang kilala nga Bohol Bee Farm. Himo sa kawayan kag kahoy, sa atubangan – sa idalum, ang ‘ekslusibo nga dagat para sa mga bisita lamang.’ Makita halin rugya ang mga isla kang Siquijor kag Cebu. Rugya ako nagdiretso para magtiraw ka andang ginasugid nga organic garden salad himo sa mga bulak parehas kang bougainvillea. Gin-paresan ko dya kang lemon grace juice. Tanglad kun sa atun pa.

Andut nga na-inspire ako sa dyang lugar? Bukon lang dya darayunan nga makarigos ikaw sa mahambal nga pribado nga bahin kang dagat kag makakaun kang organic ukon fresh-from-the-garden-to-the-table nga mga karan-un. Malinong dya nga lugar diin makalagaw-lagaw ikaw sa tunga kang kabulakan kag kakahuyan. Labaw sa tanan, para kanakun, modelo kang sangka pagkabuhi kag pagpangabuhi,.

Pribado nga pararigusan kang Bohol Bee Farm

Pribado nga pararigusan kang Bohol Bee Farm


Libre ang pagsulod rugya bisan pribado dya. Ginapanag-iyahan kag ginadumarahan kang sangka pamilya nga nagdesinyo-balay kang sangka komunidad rugya sa sulod sa diin nagapananum kag nagatatap kang anda kaugalingon nga mga tanum kag produkto gamit ang mga natural nga pamaagi. Bee wax and all. Para sa ikamayad kang palibot kag atun lawas kag kalag. May bukas nga balay kang mga manughabi: nagahimo sanda kang tsinelas, bag, placemat, kag duro pa nga accessories. Gamit ang mga materyal sa palibot, kang lugar, kag ang kaaram kag ikasarang kang mga tumanduk. Sa pagtatap kang palibot, matatapan man ang parangabuhian — mapadayon ang kultura, ang tumanduk nga pagpangabuhi samtang nagadungan, ukon nagakabuhi, sa panahon kang globalisasyon dara kang pag-ugwad kang teknolohiya sa komunikasyon kag transportasyon nga gadara kang bilog nga kalibutan sa dyang isla.

Ginlibot ko dya nga naga-ikib, nagadilap, nagaligon-ligon kang malunggay ice cream. May iba kag duro pa nga flavor. Avocado ice cream akun sara pa nga gin-enjoy samtang gapanaw-panaw, daw diyosa sa kabulakan. Wara ako it nakita nga buyog. Daw lipong abi ako, kag nawili sa shop sa pagpamakal ka mga pangregalo run sa mga miga kag migo para sa kadyang Paskwa: mga habon, pahamut, baranyos, pagkaun kag pangnam-is.

Nahidlaw ako sa akun mga bugto. Man-an ko nga gustuhan man nanda dya, amo man gid ang gusto. Eksayted run ako mag-uli sa balay kag i-istorya dya kag magtiraw ka amun versyon kang mga green salad. Lupo-lupo abi, dapunan ka makul, bubudan ka nabukbok nga mani ukon mais kag dressing halin sa organic market diin nagapanindahan ako sa Manila. Garalaway run ako mamensar.

tarsier paprika
“Walang Tarsier Doon, Ma’am”

Tarsier Paprika: Herbs & Spices Restaurant. Naganyat ako sa dyang billboard nga nalubsan namun sa byahe halin sa Tagbilaran airport paagto sa hotel sa Panglao. Moment diin mahambal mo nga dyang gina-advertise nga produkto kag serbisyo para gid kanimo.

Para gid man kanakun. Gina-angkun ko. Ha-ha-ha. He-he-he.

“Walang tarsier doon, Ma’am,” FYI kang taxi driver kag ginpadumdom ko nga sa Tarsier Botanika kami madiretso halin sa Chocolate Hills (nagnaug man sa Loboc para mag-picture lang kang simbahan, kag nagsulod man kag nangamuyo sa bantog nga Baclayon Church). Pero daw indi gid maurat dyang driver, gintudu na liwan ang rilikuan pasulod sa lugar diin makita kang mga bisita ang tarsier. Nahambal ko run nga i-skip namun dya, indi ko gusto kang tarsier, hay nakita ko run dya katu (bisan buhay run, kang 2000 pa) pero sigurado ako nga indi ako mag-enjoy: maluoy lang ako sa tarsier kag mag-ugut sa kaugalingon, sa kapintas kang tawo sa mga hayop kag sapat. Hambal ko, sa Tarsier Botanika kami madiretso, kag okey gid kun wara it tarsier gali rugto.

Kadya ko lang man dya nabatian (wara man ako nagsagi ka-Google antes, bangud sa kasakuon kag kampante ako nga tawhay kag mangin mayad dyang byahe). May entrance fee. 350.00. Consumable sa Tarsier Paprika, ang restaurant ka dyang lugar. Mas lapad dya kag bag-o kaysa sa Bee Farm. Everything tarsier ang konsepto pero hay may Reclining Buddha sa lotus pond, may bamboo groove, may stable, may Aquatika, kag kun anu-ano pa. Gusto mo mag-birdwatching? Agto ka lang man rugya.

Kamusta ang restaurant? Nami gid, e. Daw imo lang ang langit kag dagat — ang tanan nga malab-ut ka imo mga mata. Ha-ha. Daw indi run ako magbalik sa Manila. Tagpira ang room? 12,000.00 ang pinaka-naba. Low season kadya. Okeeey. Te, ma-order ta gilang. Ano andang bestseller? Ang salad kuno nga Asiana 9. Te, okeeey, tirawan ta.

Mahambal ko, wara’t duda, nga mas gusto ko ang pagkaun sa Bee Farm.

Ka nami ka lugar! Sige, lagaw-lagaw ta pa hay sang-oras pa kag magbalik ang driver.

Nakalab-ut ako sa shop. Tana gid. Hungud ko nga wara gindara ang credit card. Determinado ako mabayad lang ka cash, nga hasta lang sa cash nga balon ang gastuson. Pero hay pagsulod ko, tana run, tana gid – moment liwan diin mabatian mo ang pagtungko kang fairy godmother mo nga nagahambal, ‘This shop is for you, gurl; splurge – you can’t find this again somewhere else!’ Mga bayo nga originally designed kuno kang tag-iya. De-kalidad. Wara ako it may ma-reklamo. Type ko ang mga naka-display.
‘Debit?’
“Yes, Ma’am.’
Ay, linti gid! Ano pa ang mahimo ko abi, tutal, hardworking gurl ako: I deserve it, indi bala.

Rationalization. Pero ano bala, nakapag-shopping ako sa Bohol!

amorita deck_2
Sa Iloilo gilang ang Talaba, kag Salamat kay Louise Gluck

Sa dyang hitabo sa akun kabuhi, nagtakup ang bulan kang Agosto kag nagbukas ang Septyembre sa isla kang Panglao sa Bohol.

Nagabaylo-baylo ang duag kang sirum sa paghinalup kang adlaw. Nagakubay ang mga baroto, hunas ang lawud, nagasuyod run kang daray-ahan ang kalabanan nga mga turista nga mahimo nag-island hopping kaina. Nagpasudsud man ako kang mga kahig sa baras halin sa hotel nga gindayunan antes makalab-ut rugya sa Amorita Deck para sa dyang view, kalinung sa pagbasa kang nadara nga libro kang binalaybay ni Louise Gluck nga A Village Life, kag paghigup kang sabaw kang chicken binakol.

Kang maagyan ko ang hilera kang mga manugbaligya kang seafood, napamangkot ko kun andut mahal. Nagalaway ako sa talaba pero hay bug-at sa buut ko ang magbakal kang sangka kilo sa presyo nga 250.00, nga pirangnahut sa akun panglantaw, bangud sa akun pensar, ang sangka serving sa sangka restaurant sa Iloilo – nagapurong, daw makawas, sa sartin ukon palanggana, sa pagbusog ka akun kadaluk rugya.

Halin pa kuno sa Tagbilaran ang mga isda, lukos, kalampay, talaba, orang. Wara run it industriya kang pagpangisda (ukon basi naghina lang) sa dyang isla: mga turista run, lokal kag pangayaw, ang ginapangisda kang mga tumanduk para sa island hopping, sa diving, sa paglagaw para makita ang Chocolate Hills, ang tarsier, ang simbahan kang Baclayon, kag iba pa nga ginapahambog kang Bohol para bisitahun.

Nagpasalamat ako kananda kag nagpadayon panaw sa pagsaka sa dyang deck. Sa pag-angkun ko kang pwesto, nagparapit ang weyter. Wara ko run ginlantaw sa menu list ang seafood. “Soup, chicken binakol,” order ko. Sa pahina 5 kang libro, may amo kadya nga ginahambal si Gluck sa binalaybay na nga “Pastoral:” To my mind/you’re better off if you stay;/that way, dreams don’t damage you./At dusk, you sit by the window. Wherever you live/you can see the fields, the river, realities/on which you cannot impose yourself —

Bantay ka lang, Gluck, nabatian ko sa kaugalingon. Wara ‘kaw kaagto sa Pilipinas, wara mo nakita dyang asul-berde namun nga dagat. Pero andut nagapangudut imong mga linya? Ginsiraban mo akun utok, ginhapulas akun dughan. Bantay ka lang, i-translate ta ikaw — angkunon ko kag bag-uhon imong mga imahen sa mga linya para labi nga makaistoryahanay kita nga darwa.

Amorita Deck, Alona, Panglao

Amorita Deck, Alona, Panglao


Wara’t Kape sa Tagbilaran Airport kag Naka-ON run Akun Working Mode

May wisdom sa weekend get-away. Sakto lang man ang 3 nights/4 days. Kun maglawid pa, matak-an run ako. Makaurumay ang paraiso. Galupad run pagguwa sa isla ang akun pensar. Bukon amo dya ang kamatuoran.

Working mode run ako. Mamasakit run ako kun maglawid pa ang bakasyon. He-he. Nakahanda ako sa pagdiretso halin sa airport paagto sa departamento diin sa takna nga alas nuebe, may nakaiskedyul nga undergraduate thesis defense kag isara ako sa panelist. Napasa ko run sa adviser ang pormas nga nasulatan ka akun komento kag napamaan ang posibilidad nga ma-late ako.

Kinahanglan ko kang kape kag wara it coffee shop sa Tagbilaran airport. Nadumduman ko ang muno kag pagtudo kang driver samtang gapasulud kami sa Bee Farm sa lugar diin matindog kuno ang bag-o kag may internasyonal nga istandard nga airport kang Tagbilaran. Sa 20016. Te, mayad dya hay naman-an ko nga kun gusto ko mag-orag ruman rugya sa Bohol, suput anay para sa 20016++. Sigurado ako nga may mapungkuan run ako katu para sa brewed coffee kag pag-obra sa smartphone kag laptop samtang gahulat kang boarding.

Padayon akun pasalamat sa mayad nga tiempo, tawhay nga biyahe, kanami kang lugar, kabuut kang mga tawo kag nami nga customer service (on time ang driver, para-istorya/tour guide mode pero wara pagpamangkot kang mga personal nga bagay, wara pagpabati-bati nga tugruan mo ka tip; efficient man ang staff kag disente ang bayo kang mga weytres, kag labi nga professional ang serbisyo sa Amorita Deck, sa Bee Farm, sa Tarsier Paprika, kag buut bisan ang guwardiya sa Chocolate Hills).

Pero parehas kang baskug nga signal kang cellphone kag dasig nga internet connection, gusto ko may brewed coffee sa mga airport kag terminal. Rugyan lang, kun kinahanglan. Bangud isara sa obra nga natugro kanakun kadyang biyahe amo ang dugang nga pagpanumdom sa relasyon kang kape kag productivity kag ang angut kadya sa ekonomiya kang lugar. Mahusgahan mo bala ang lugar paagi sa klase kag kalidad kang kape nga ginaserbi na kadya? Indikasyon gid man bala dya kang ginabantala nga economic growth kang gobyerno? Parehas kang pag-urulhot kang mga sementado nga balay sa tunga kang taramnanan? Ano ang mahambal kang kape kag pagpangape sa kultura kang professional class/middle-class kang/sa mga syudad sa pungsod?

Naka-abot ako, on time, sa thesis defense. Bahul nga bagay nga on time ang PAL, dasig ang serbisyo sa Terminal 2 hasta sa pagpara kang taxi, kag nagdasig ang biyahe sa Manila sa ginpatuman ni Mayor Erap nga re-routing scheme: wara run nagalubas sa Taft Avenue ang mga bus halin sa probinsya. Pagsulud ko lagi sa conference room para sa thesis defense, hambal ka sekretarya kang departamento: ‘Ma’am, may brewed coffee tayo, ha.”

Ah, ang kanta kang taka nga hilway nagakamang sa balayan: “Salamat, salamat, salamat.”

Advertisements
4 Comments Post a comment
  1. Sep 10 2013

    Hi, Steph! Salamat for dropping by. Huo, nami gid. Hope makabisita ikaw sa sunod.

  2. Stephannie
    Sep 10 2013

    ganda naman dyan. Hindi pa ako nakapunta dyan. Sana balang araw makapunta me dyan. Nakarating nga me ng America pero hindi naman ako nakapunta sa isa ka mayad nga tanawin sa Pilipinas. Wish ko maka agto gid ako dyan.

  3. Sep 9 2013

    Abaw, salamat gid, Nong Rudy, sa paghapit kag pag-istorya. Gani, kanami gid kang Bohol. Mayad gali dya hay naman-an ko nga may Legazpi-Sikatuna Blood Compact nga estatwa nga mabalikan. May nakita man gani ako nga Humay Museo. Sa binit ka karsada pay wara ko na-request ang driver kun pwede maghapit anay hay aga pa kag Domingo, te sarado. Nami man gid ang Loboc,may world-class sanda nga Loboc Children’s Choir.

  4. Rudy Lanceta
    Sep 9 2013

    Tanan mo nga naagtunan, naagtunan ko sang 2009. Wara ikaw makaadto sa Legaspi-Sikatuna Blood Compact nga istatwa, may isa ka kweba ako nga naagtunan nga manaog ikaw sa hagdanan, may daan nga simbahan nga may museum. Sang mag “cruise” kami sa Loboc River nga may “lunch buffet”, gin taw-an ko sa tago, ka tip ang manugharana, basta nga kada kanta na, ana nga e didicate ang kanta sa ngaran ka asawa ko kag halin sa akon, hahahaha !!! Nanami-an ako ka Bohol. Sa Panglao Beach Resort kami naga turog nga gina panag-iyahan ka Mayor sang Panglao sadto nga panahon.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Note: HTML is allowed. Your email address will never be published.

Subscribe to comments