Skip to content

September 20, 2011

1

“Bingit kag Nagahibi ang Baybay,” Sugidanun ni Mike Orquejo

by Pangga Gen

Featured Image ni Bobby Wong, Jr. (www.postcardsfrommanila.com)

Bingit kag Nagahibi ang Baybay
ni Mike Orquejo

Bag-o pa lang nagbutwa ang adlaw, nagasikungkong run si Mayak sa binit kang baybay. Nagadapya-dapya ang hangin sa anang pungyahon samtang ginakuris kuris na ang anang tudlo sa baras. Ginatampukan na ang buho kang dyukoy sa anang atubangan. Wara ti mga dyukoy nga nagalagsanay kadya sa binit kang baybay. Kada aga, obra na ang manglagas kag manglapak kang mga nagatirik-tirik nga mga sapat sa binit kang baybay. Sami na ang maningkulong sa aga sa daray-ahan samtang ginahulat na nga magbukal ang ininit ni tatay na para sa Bear Brand nga malasyaw. Wara pa lang buhay ang anang pungko sa binit kang baybay kang gintawag tana.

“’Yak, dali run gatas mo dya.” Hambal ni tatay na nga nagasandig sa andang pwertahan.

“Huod tay.” Sabat na dara tindog halin sa anang pagsikungkong. Nagdapya ang mabaskog nga hangin sa anang pungyahon. Nabatyagan na nga masubo ang baybay kadya nga aga. Nagdalagan tana paagto sa andang balay.

“Tay, nagahibi man ang baybay?” pamangkot na sa anang tatay nga naga badbad kang taga sa nylon samtang tana naga higop kang malangyaw nga Bear Brand.

Wara ginsabat ni tatay na ang anang pamangkot. Naghigop man ang anang mal-am kang kape na nga kulang sa Coffeemate .

“Dasiga run dyan pamahaw ah. Ihatud ta pa ikaw kar-on. May pinakas pa dyan natabunan kang pinggan. Idapli ri-a. Tigan-i lang si manong mo hay nagtawas to kay nanay mo naglibod kang pinakas sa Poblacion.

Mangingisda ang tatay ni Mayak. May baroto dya nga gamay. Pundar nanda nga mag-asawa halin sa utang sa sangka microfinance lending nga nagsulod sa baryo kang nagligad tuig. Ang nanay ni Mayak nagapanginhas kun kis-a kag nagalibod kang kung ano ang mahulik kang bana Ginalibod na dya sa banwa o kun sa nabukid nga mga barangay sa iraya. Darwa pa ang bugto ni Mayak, tana ang sa tunga kag nagaeskwela sa grade one sa barangay elementary school nga rapit sa andang balay.

“Ti, tay, ang hambal ni Budang, gahibi kano ang baybay. Amo ra nga ang tubig.” Pamangkot na samtang ginasabaw na ang malangyaw nga bear brand sa kapug nga nagbutang ga sartin nga pinggan.

Nagyumo-yumo lang si tatay na. Halin pa kang una makamaan maghamabal si Mayak, wara’t adlaw diya nga wara’t mga pamangkot sa anang mga mal-am. Indi malipatan ni tatay na ang una na nga pamangkot. Wanhaw kano nga nagahulag ang tubig sa binit kang baybay pero ang tubig sa awang, wara. “Ti mung” lang ang nadumduman ni Lucio nga sabat sa wakalan na nga bata. Kadya nga aga, nagsulod man sa pinsar ni Lucio kun nagahibi gid man ayhan ang baybay. O kun nagasunggod dya hay gindalukan run tana kang marot kag liwit?

“Dasiga run dyan kaun hay mapanaw kita kar-on kun mag-abot si nanay mo para mahatod ta ‘kaw.” Sabat na lang pagkatapos na higop kang bilin nga kape sa tasa nga baratuhon.

“Indi haw magskwela si manong Itik tay haw?” Namangkot liwat tana.

“Bantayan na anay si Jingjing hay mapanaw kami ni Nanay mo sa Munisipyo kar-on,” sabat ni tatay na.

Ginhatud si Mayak ni Tatay na sa eskwelahan sa Brgy. San Pedro Elementary School. Rapit lang ang eskwelahan sa andang balay. Ginahatud lang tana ni tatay na kag ginaabat kun magtapos klase sa aga. Amo man sa hapon , ginahatud tana antes mag-ala una kag ginaabat kun magbuhi sa alas kwatro sa hapon.

Kato nga aga, gahangus hangus magsulod sa classroom ang andang maestra. Si Mrs. Padojinog, ang andang adviser nga pula pula ang lipstick kag nalugom ang bukay nga buhok. Nagalagtok lagtok gid ang anang tariwis nga takong sa semento nga bag-o lang naflorwaksan kang pula. Nag agto dya sa tubang kang black board kag nag hambal.

“Pupils, indi kamu magrigos sa baybay tulad hay delikado…”

Wara pa natapos ang hambal ni Mrs. Padojinog kang nagtamwa si Mrs. Delgado sa gawang kang classroom. Si Mrs. Delgado ang maestra sa bahul nga HE building kun sa diin nagraha-raha kang leche flan kag naghimo kang soriso ang mga estudyante kang grade six kag grade 5. Dali dali nga nag-agto si Mrs. Padojinog nga nagalagatok gid ang takong kay Mrs. Delgado. Nag-istoryahanay ang darwa ka maestra. Nag-umpisa ka wakal ang mga estudyante.

“Budang, nagahibi gid man ang baybay?” hambal ni Mayak sa ingud na nga nagakitkit kang parara kang lapis.
“Kita mo man?” sabat Budang nga may lapis pa ang baba.
“Ti, hambal ni ma’am indi kita kano magrigos sa baybay.”
“Kami, buhay run ginhambalan ni nanay nga indi magrigos sa baybay.”
“’Naw ‘Dang haw?”
“Ambay gani, pero amo ra hambal nanay. Naghibi kano ang baybay.”

“Pupils, indi kamu maggahod. Mary Jane, listaha ang mga gahud. Mabalik man ako dayon.” Hambal ni Mrs. Padojinog nga nagatindog sa gawang. Nagpanaw sanda dayon ni Mrs. Delgado paagto sa principal’s office.

“’Dang, lantawon naton karon kun nagahibi gid man ang baybay.” Hani ni Mayak kay Budang samtang nagalisi ang mata na kay Mary Jane, ang andang homeroom president nga nagapanglista kang mga gahud nga estudyante.

“Huod ah,” hani nga sabat ni Budang.

May dara nga karton si Mrs. Padojinog pagbalik na sa classroom. May ipangtagtag kano tana kar-on bag-o mag-uli sa hapon ang mga estudyante.

Gin-abat si Mayak ni tatay na sa eskwelahan kang tag-irigma. Ginisa nga karne norte ang andang dapli. Nanamitan gid tana magkaon. Pirme lang sinabawan nga kapayas kag balunggay kag pinakas ang andang dapli pirme. Nakita na nga duro pa ang mga de lata kag bugas nasulod sa plastic. Amo dya ang dara ni nanay kag tatay na halin sa munisipyo. Wara tana namangkot kun diin halin ang karne norte. Excited tana magbalik sa eskwelahan. Ginhambalan na si tatay na nga indi lang tana pag-abatun hay imaw lang sanda ni Budang mauli. Rapitanay lang man ang andang balay. Nagtango-tango man si Lucio.

Wara ti pulos ang klase sa hapon. Lawid gid ang istoryahanay ni Mrs. Padojinog kag kang bag-o kag bataun ng maestra. Ginpasulat lang sanda kang andang mga ngaran sa papel. Liwat liwatun kano ka sulat hasta 20 pages, back to back. Bag-o sanda buy-an ni Mrs. Padojinog, nanagtag dya kang mga pakete nga may sulod nga puti nga daw lanot nga tela. Tag darwa ka pakete kada sara. Gintudluan sanda magsuksok ni Mrs. Padojinog. Ginatabon dya sa anda nga baba nga may ginaangut nga garter sa talinga. Parehas dya kang nakita na nga drawing sa andang libro nga ginsuksok kang doktor kun mag-opera. Face mask kano kadya ang ngaran na hambal ni Mrs. Padojinog. Suksukon nanda dya kano kun masulod sa rum-an.

Pagka buhi sa hapon, nag-imaw uli si Mayak kag si Budang. Naglikaw sanda sa karsada kag nagsulod sa masiok nga banas paagto sa baybay. May mga nagasarab-it nga mga plastic sa masiok nga roma sa kilid kang inas. Nagarilihay ang mga niyog nga andang naagyan. Ginakaon kang baybay ang daray-ahan kag ginakutkot kang balud ang gamut kang mga niyog. Hunas kato nga hapon pero mabaskog ang dapya kang hangin kag daragkul ang mga balud. Sa hunasan, wara ti mga dyukoy nga nagaralagsanay.

“Tu-ay ang luha kang baybay. ” Gintudo ni Budang ang nagalatab nga tubig. Nagaamat amat itom ang baras sa daray-ahan. Ang dapya kang hangin daw dapug sa banwa kung adlaw kang paninda sa diin duro ang mga habal-habal kag traysikel.

“’Dang, nagahibi gid man gali ang baybay.” Hambal ni Mayak samtang nagasipal ang anang kahig sa baras. Kag nagdalagan sanda pauli sa andang balay nga nagapanabon kang andang mga irong.

Pag-abot ni Mayak sa andang balay, naabutan na si tatay na nga nagatabon kang tarapal sa baroto. Naintidihan na nga mabuhayan pa liwat kag magamit ni tatay na ang anang baroto.

“Tay, nagahibi gid man gali kag bingit ang baybay. Nakita namun ni Budang ang luha kang baybay, tay. Baho kag daw dapug gasolina ang luha kang baybay, tay.” Hambal na samtang ginabukad na ang anang bag para ipakita ang face mask nga gintugro ni Mrs. Padojinog kananda.

Naga ulong-ulong lang si Lucio samtang nagahigot kang tarapal sa anang baroto. Naghibi gid man ang baybay kag itom ang anang luha, sa anang pinsar.

Tapos.
_________________

Taga-Caridad, Hamtic, Antique kag nag-eskwela sa: Hamtic Central School, Baguio City National High School, kag UP in the Visayas sa Miag-ao, Iloilo diin tana nagtapos kang BA Sociology-Economics. Naga-obra tana kadya bilang Research Assistant sa proyekto kang UP Visayas parte sa mangrove reforestation.
Mahilig tana sa linapwahan. Naga-blog man tana kag kamaan kang basic search engine optimatization (SEO) kag nasadyahan gid sa google.

Advertisements
1 Comment Post a comment
  1. Sep 20 2011

    thanks ma’am Gen. more power kanimo

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Note: HTML is allowed. Your email address will never be published.

Subscribe to comments