Skip to content

Recent Articles

20
Jan

Homilya ni Pope Francis sa Misa sa Tacloban sa Kinaray-a

Litrato: Malacañang Press Corps/Eskultura ni Willie Layug kang Betis, Pampanga/Via Facebook.

Litrato: Malacañang Press Corps/Eskultura ni Willie Layug kang Betis, Pampanga/Via Facebook.


Suno sa lubad halin sa Espanyol paagto sa Ingles kang translator kang Santo Papa nga si Msgr. Mark Gerard Miles, nabalhag sa Rappler kang Enero 18, 2015.

Mas gusto ko maghambal sa Espanyol. May sagad ako nga translator. Pwede ko bala dya himuon? [“Huod,” sabat ka mga tawo.] Duro gid nga salamat.



May mataas kita nga pari nga makasarang makasimpatiya sa atun mga kahinaan. Si Hesus parehas natun. Si Hesus nangabuhi parehas kanatun kag kaangay natun sa tagsa ka butang, luwas lamang sa salà bangud indi tana makasasalà. Pero para mas mangin kaangay natun ginkabuhi na ang atun kondisyon kag atun salà. Nangin tawo tana bangud sa salà. Amo dya ang ginahambal kanatun ni San Pablo. Kag si Hesus pirme nagauna kanatun kag kun maagyan natun ang sangka eksperyensya, sangka krus, naagyan na run dya para kanatun. Kag kun kadya rugya kita pagkatapos kang 14 ka bulan, eksakto 14 ka bulan pagkatapos kang pag-igô kang Bagyo Yolanda, dya bangud may seguridad kita sa pagkamaan nga indi kita mangluya sa atun pagtuo bangud nauna run rugya si Hesus kanatun.

Sa anang Pasyon ginbaton na ang tanan nga kasakit. Kun amo, makasarang tana maghangup kanatun, parehas kang nabatian natun sa una nga barasahun.


May isugid ako kaninyo halin sa akun tagipusuon. Kang nakita ko sa Roma ang amo nga makaharangyus nga hitabo naman-an ko nga kinahanglan ko mag-agto rugya. Kag sa amo nga mga adlaw nagdesisyon ako nga mag-agto. Rugya ako para mag-imaw kaninyo – medyo urihi run, pero rugya ako.

Nag-agto ako para isugid nga si Hesus amo ang Ginuo. Kag wara na kita ginapaslaw. Padre – mahimo ihambal ninyo kanakun – napaslaw ako bangud naduraan ako kang mga butang, akun balay, parangabuhian. Matuod dyang ginahambal mo kanakun kag ginarespeto ko dya nga mga sentimento. Pero rugyan si Hesus, nalansang sa krus, kag halin rugya wara na kita ginapabay-an. Ginpaka-balaan tana bilang Ginuo sa dyang trono kag rugyan naaguman na ang tanan nga kalamidad nga atun naagyan. Ginuo si Hesus. Kag ang Ginuo halin sa krus rugyan para kanimo. Sa tanan nga butang, parehas man kanamun.

Amo ria nga may Ginuo kita nga nagahibi kaimaw natun kag nagapanaw dungan kanatun sa pinakamabudlay nga mga tion kang kabuhi.

Duro kaninyo ang naduraan kang tanan. Wara ako kamaan kun ano ang akun ihambal kanimo. Pero ang Ginuo nakamaan kang ihambal na para kanimo. Ang iba kaninyo naduraan kang miyembro kang inyong pamilya. Ang mahimo ko lamang amo ang maghipùs kag magpanaw imaw kaninyo tanan sa kahipùs kang akun tagipusuon. Duro kaninyo ang nagapamangkot sa Ginuo – andut Ginuo? Kag sa kada isara kaninyo, sa inyong tagipusuon, nagasabat si Kristo sa anang tagipusuon nga halin sa krus. Wara run ako it duro pa nga tinaga para kaninyo. Magdangup kita kay Kristo. Tana ang Ginuo. Nahangpan na kita bangud naagyan na ang tanan nga mga pagtiraw nga atun, nga inyo, naagyan.

Kag ingud na sa krus anang Nanay. Parehas kita kang gamay nga bata sa mga tion kun san-o buta kita kang kasakit kag indi run makahangup kang bisan ano. Ang mahimo lamang natun amo ang magkaput it hugut sa anang alima kag maghambal “Nanay” – parehas kang ginahimo kang bata kun nahadlukan.

Mahimo amo lamang dya ang tinaga nga atun mahambal sa mabudlay nga mga tion – “Nanay.”

Maghipus kita tanan it makadali kag maglantaw kay Kristo sa krus. Nahangpan na kita bangud gin-antus na ang tanan. Atubangun natun ang atun Nanay kag, parehas kang sangka bata, magdangup kita kana kag kang may tampad nga tagipusuon maghambal – “Nanay.” Kang may kahipus, ihambal kay Nanay mo ang imo nabatyagan rugyan sa imong tagipusuon. Dumduma nga may Nanay kita, si Maria, kag halangdun nga gurang nga laki, si Hesus. Wara kita nagaisarahanun. Duro man ang atun mga bugto nga laki kag bayi nga sa dyang tion kang pagtiraw nag-abot para magbulig. Kag kita man, bangud kadya, nakabatyag nga magbururugto kita tanan bangud nagabuligay kita.

Amo dya ang halin sa akun tagipusuon. Patawara ninyo kun wara run ako it duro nga tinaga nga mapabutyag. Palihog patihi nga wara ikaw ginapabay-an ni Kristo. Patihi nga ang pagpalangga ni Maria wara nagapaslaw kanimo. Kag sa pagdangùp kana kaimaw ang gahum nga nagahalin sa pagpalangga ni Kristo sa krus, magpadayon kita kag magpanaw bilang magbururugto kay Kristo.

Duro gid nga salamat.

_____________________________

Pangga Gen/taga-uma@manila

Pangga Gen/taga-uma@manila

Inspirado ka pagpili hambal ni Pope Francis sa anang mother tongue nga Espanyol sa mga importante nga tion sa anang pagbisita rugya kanatun agud mas klaro kag sinsero na mapabutyag anang kaugalingon, amo nga nangin spontaneous man tana (wara na ginbasa anang na-preparar), padayon nga Kinaray-a ang lengguwahe kang akun tagipusuon kag atay. Sa paglubad, daw parehas lang nga ginasamitan ko ang ostiya sa akun dila kag ang vino sa akun tubug parehas sa pira ka mga tion sa class mass katung hayskul sa eskwelahan nga ginapadalagan kang mga pari kag madre sa amun banwa. Mas nangin klaro anang mensahe, nga una ko nabatian sa tv sa balay sa Antique, antes mabasa online.

Interesante nga bagay ang paglubad: pagbadbad; pagligwat, para liwan mabalay, paagto sa pihak, kag sa dyang kaso, Ingles ang tulay. Gintinguhaan ko mangin tampad sa nabasa nga Ingles kag duro nga mga tinaga ang una nga nag-abot sa Hiligaynon, halimbawa “hibalui” para sa “know.” Dya bangud sa Hiligaynon ang atun misa sa Panay, sa klasiko kag lirikal nga Hiligaynon. Daw parehas lang nga sa tunga ako kang misa samtang nagalubad, kag para masaylo sa Kinaray-a ang tunog, gindumdom ko – ginbatyag – ang lagpuk na kadya sa mga dila kang kamal-aman, sa ginaluman ko nga balay kang mga tinaga nga masundan kang pamatan-un kadya.

Sa Ingles, “mantel of Mary” kag abi ko mantù bangud siri sa akun memorya bilang Katoliko ang bayhon kang mga rebulto ni Birhen Maria nga may mantù. Abi ko man bayù, hay ang konteksto kang Ingles nagahambal nga tandugun, kaptan dya. Sa akun pag-google, may nagatuhoy gid man nga bayù na dya, ang nagaputos kana, anang robe. Pero kang kauna nga panahon, sa orihinal nga konteksto, ginasugid nga nagatuhoy dya sa panapton diin naputos ni Maria si Hesus. Daw patadyong nga ginasablay sa pagkungkung sa bata. Sa kadya nga panahon, baby sling. Amo nga ginpili ko gamitun ang isara sa manami natun nga tinaga, kag sa pagpati ko, perpekto sa konteksto kang okasyon: ang pagdangup kay Maria, atun Nanay. Pagpakungkung kana, pagpasapnay, pagpabatiti. Simboliko ukon metaforikal, kaysa literal.

Liwan ako nakahibi. Kag amo lang anay dya akun mapaambit, bangud sa mga natandug kanakun, ginapatihan ko man nga kanami kag kamarahalun kang kahipus.

8
Jan

Pagbisita sa Mt. Nangtud ni Dennis Almoros Monterde

Litrato: Dennis Monterde

Litrato: Dennis Monterde

Dennis Monterde/Ang Lagawan

Dennis Monterde/Ang Lagawan

Bukas ang bintana ng sinasakyang van at mala-Baguio ang lamig ng hangin, mga alas otso ng umaga. Magandang senyales ang maulap-ulap na kalangitan, bahagyang umaambon at pasilip-silip lang ang araw. Ibig sabihin, hindi kami masyadong mabibilad sa araw o mababasa sa ulan. Papunta kami ng bayan ng Barbaza sa probinsya ng Antique. Aakyatin namin ang Mt. Nangtud - isa sa pinakamataas na bundok sa isla ng Panay. Year-end climb ito ng Antique Mountaineering Society, Inc. Apat na araw ang akyat. Nasa pangabay namin na sana, tuloy-tuloy lang ito. Itong magandang panahon papunta hanggang sa kami’y makauwi.

Bihira lang akyatin ang Mt. Nangtud. Ayon sa kasama namin, madalas na siguro ang dalawang beses sa isang taon. At itong taong 2014, ang grupo lang namin ngayon ang aakyat dito.

Litrato: Marjorie Andres

Litrato: Marjorie Andres

Sa unang araw, halos buong araw na puro ilog ang dadaanan. Kailangan maliksi ka sa pagkapit sa mga bato o sa sanga-sanga ng mga tanim sa gilid ng pangpang at marunong magbalanse sa pagpadag sa mga bato para di ma-injure at maging cause-of-delay. Malapit din sa ilog ang unang naging campsite. Ito ang unang sunset ng akyat sa paligid ng mga bundok at parang musika ang ragasras ng ilog. Parang gusto ko na dito na lang mamalagi at mag-dayhike na lang sa katapat na bundok at maligo sa ilog. Naalala ko ang sinulat ng isang travel writer na si Nicolas Bouvier – na may mga miminsanang sandali sa buhay na makakapunta ka sa isang lugar na ang salitang “ganda” ay parang di sapat. At bihira lang ito nangyayari at minsan, parang sa mga pangkaraniwang tanawin lang at parang ikaw lang ang nakakaramdam. At karaniwan, itong imahe ng saya at ganda ang binabalikan kapag naalala ang lugar na napuntahan. Pero kailangang magising ng madaling araw kinabukasan. Mahaba-haba ang lalakbayin sa pangalawang araw. Target na makarating ng ranchohan bago magdilim. Ang ranchohan ang pinaka-base camp.

Litrato: Marjorie Andres

Litrato: Marjorie Andres

Pangalawang araw. May halos dalawang oras din yata kaming naglalakad at nagtatawid sa ilog. Iisang ilog lang ito at ito ang binabaybay namin hanggang sa makarating sa jump-off ng bundok. At dire-diretsong akyat na. May pahingaan sa lilim ng puno ng bulan-bulan (sobrang makati daw ang dahon nito.) At dire-diretsong akyat uli hanggang marating ang ridge. Mabuti at maulap ang panahon, di gaanong mainit. Dito sa ridge makikita na ang magandang tanawin – 360 degrees. Sa bandang kanan, walang katapusang bundok, may ibang natatakluban ng puting ulap, siguro kung babagtasin, hangganan na ito ng Atique, Aklan at Capiz. Sa bandang kaliwa, makikita ang baybayin ng Antique.

Ito na nga talaga ang “baybay kag bukid,” ayon sa isang makata ng Antique.

Sa unahan nito ang tinatawag na knife-edge. Ito ang pinaka-photogenic na parte ng bundok. Malakas ang hangin. Napapalid nga ang rain cover ng bag ko kaya tinago ko na lang. At least, dito, wala ng mataas na akyatin. Puro bangin na nga lang. Kailangan ding kumapit sa mga cogon o kaya’y yumuko-yuko o gapang na kung kinakailangan at mas malakas ang hangin. Wala akong dalang gloves kaya ang dami kong sugat-sugat. Pero sige lang. Kailangang makarating sa basecamp – sa ranchohan bago dumilim. Mas delikado kasi kapag dumilim o biglang bumuhos ang ulan gayong mayroong malalalim na pil-as o bangin sa gilid ng dinadaanan.

Nakarating naman kami bago magdilim sa ranchohan. Walang baka o kabayo dito. Basta tinawag lang ng ranchohan. Di rin ito patag. Ito ay maliit lang na lugar sa pagitan ng bundok. Kaya mabilis din kumulimlim sa lugar dahil sa naaaninohan ng nakapalibot na mga bundok. May kubo dito si tatay Lino, ang aming 72 taong gulang na guide. Oo, malakas pa siya at sumama pa siya sa amin kasama ang tatlo niyang mga apo. Hiwahiwalay ang tent namin, halos tatlong tent lang kasi ang magkakasya sa tabi ng kubo. Sobrang lamig dito. Parang sa camp 2 ng Mt. Pulag. Tagos na tagos ang lamig sa dalawang dryfit shirt na suot ko, isang fleece jacket at may warmer pa ako sa braso at nakatalukbong sa sleeping bag sa loob ng tent na tinakpan pa namin ng tarp bago ang flysheet. Ang kagandahan dito, malapit kami sa maliit na creek kaya walang problema sa tubig.

Pangatlong araw. Maaga ulit kami nagising, mga alas-4. Kailangan naming magprepare ng pack lunch. Assault lang ang gagawin namin pa-summit. Ang dala ko, ay ang top lid ng backback ko na convertible to beltbag. Pinagkasya ko na dito ang pack lunch sa LocknLock, tubig na nasa isang litrong Nalgene bottle, trail snacks at isang LocknLock na ang laman ay cellphone at battery pack. Matarik at masukal ang paakyat sa summit. Pero dito ang nakakamanghang dami ng mga tanim. Sa dami, parang nagkakalat lang sa trail ang mga pitcher plant.

Litrato: Camille Zamora

Litrato: Camille Zamora

Ang mga puno ay halos nababalutan na ang mga lumot at mga orchids. Naalala ko ang mossy forest ng Mt. Canlaon, at ng Mt Pulag – pero mas makapal ang mga moss dito. Isa sa mga frustration ko ay ang di makapag-identify ng mga puno o kahit na anong mga tanim na makikita sa bundok na di pangkaraniwan. Oo, madali lang ang Ipil, tibig, talisay pero hindi lang iyan ang ang makikita paakyat ng Nangtud. Marami at iba-iba. Meron pa ngang isa na ang kapal ng dahon na parang plastic. Merong isang puno na punumpuno ng mapuputing maliliit na bulaklak. Meron din na pumumpuno na maliliit na pulang bunga. At may isa pang maraming tapul/violet na bunga na amoy duhat. Ano ang tawag sa mga ito? Hindi ko alam. Halos magtanghalian na ng marating namin ang EBJ peak.

Litrato: Dennis Monterde

Litrato: Dennis Monterde

Pinangalan ito sa bayani ng probinsya, kay Evelio B. Javier. Naakyat din niya itong bundok na ito. Iniisip ko kung ano kaya ang naiisip niya noong inakyat niya ito.

May naitala kaya ng kayang karanasan sa pag-akyat niya dito? Namangha rin kaya siya sa diversity ng flora at fauna ng lugar na ito? Nadulas rin ba siya?

Dumiretso kami sa sinsasabing summit, pero medyo pababa, kaya may mga nagdududa na di ito ang pinakamataas na tuktok. Naiwan kasi si tay Lino sa ranchohan. Pero ito ang karaninwang lugar na sinasabing peak ng mga nakapunta na dito. Pero napapaligiran din ng mga puno. Kaya walang masyadong view. Bumalik kami sa EBJ peak ang doon na nananghalian. May ilang minuto pagkataong kumain, nagpicture-picture at bumalik na sa base camp. Kinagabihan, pagkatapos naming maghapunan, nagpulong kami para sa takdang gawin kinabukasan. Ang wakeup call ay alas-3 ng madaling araw. Kailangan ng maunang umalis ang medyo mabagal. Kailangan naming habulin na makababa sa campsite ng unang araw para sa pananghalian.

Pang-apat na araw. Pababa na kami. Maaga nagising lahat, nagluto ng agahan at pack lunch. Nauna ng umalis ang ilang kasama na medyo mabagal na sa trail kahit madilim-dilim pa. Matagal din kasing lumiwanag ang ranchohan kasi napapaligiran ng mga bundok. Pero di rin nagtaggal at nakapag-ayos na rin kami lahat ng gamit at saka umalis na rin ng maliwaliwanag. Madulas ang pababa. Nakailang dulas din ako. At nawarak na rin ang sapatos ko. Ang trail papunta ay pareho ng trail na binabagtas namin pabalik. Kaya halos kalkulado na namin ang hirap na dadaanan. Pero nakaya rin namin lahat. Nakapananghalian kami sa unang campsite. At nakarating kami ng Baranggay Lumboyan mga bandang 4 o 5 ng hapon. May inihandang nilaga na kamoteng kahoy ang pamilya ni tay Lino sa amin. Malinamnam pala ‘yung kulay dilaw na kamoteng kahoy. Ang kulay puti lang kasi ang karaniwan kong nakakain. Nagpahinga kami ng kaunti at naghanda papuntang Camp Eupre sa Baranggay Cadiao – dito kami mag-oovernight bago umuwi kinabukasan. May nakahandang soup no. 5 ng dumating kami.

Litrato: Dennis Monterde

Litrato: Dennis Monterde

Walang tigil na ang ulan gabi hanggang madaling araw. May bagyo pala. Signal no. 2 na southern part na Antique at signal no. 1 sa natitirang bahagi. Walang skylab na bumabyahe ng madilim-dilim pa. Kaya itong pauwi na, ito pa yung basang-basa ako – malayo ang nilakad kahit maulan hanggang sa may dumaan na rin sa wakas na skylab. Mga alas-otso ng umaga, nanginginig ako sa lamig sa loob ng van pauwi ng Belison. Pero nakatulog ako at nagising malapit na sa San Jose. Dumiretso na lamang ako sa terminal ng bus pa-Cubao, ngayon kasi ang schedule ko pabalik. Dadaanan ko na lang ang ticket ko sa Belison. Pero na-cancel din ang byahe dahil walang barko na babyahe dahil sa bagyo.

Kaya nakapagbagong taon pa ako sa bahay namin. At nagkaroon ng oras sa aking dalawang pamangkin na gustong-gusto ring umakyat ng bundok at mag-camping balang araw. Hindi ko maipaliwanag sa kanila ang kirot ng mga bakaris na aking kamay at binti, ang hapdi ng natuklap na balat sa mga daliri at ang saya na makarating sa tuktok ng bundok at makasama ang mga bagong kaibigan.

Ipinanganak ako at lumaki sa Antique. Na-enggaanyong mag-mountaineering ng makapagtrabaho at namalagi na sa Maynila. Marami-rami na ring naakyat na bundok lalo na sa Luzon. Pero ang Mt. Nangtud ang kauna-unahang bundok na inakyat ko sa aking probinsya. Siguro, nagkatsansa lang, pinagbigyan ang pagkakataon. May mahabang bakasyon kasi ang huling linggo ng Disyembre. At bihira na rin akong magbakasyon sa Antique. Di ko na maalala kung kailan ang huling pasko o bagong taon na nasa probinsya ako. Noong nakaraang pista sa bayan namin sa Belison, umuwi ako, at hindi naman ako masyadong nakagala at medyo naiinis pa ako sa sarili ko dahil kinaiinisan ko ang ingay ng trompa sa binayle, ng videoke sa kalye, e gayong pista nga. At pakiramdam ko, para na itong Catungan IV ni Isoy sa Rite of Passage – ang pinakahuling dula nakaraang taon na napanood ko sa Ateneo.

Pero lagi kong iniisip ang probinsya ko. Lagi kong pinaplano kung sakali man na makapagbakasyon uli ako dito, lilibutin ko ito – susubukan kong bibisikletahin ang kahabaan nito. O di kaya ay pumunta at magcamping sa mga isla nito: Caluya, Batbatan, Mararison. At i-explore ang ibang di gaanong popular na mga lugar tulad ng bayan ng San Remigio.

At parang gusto kong manatili itong di gaanong popular – itong mga magagandang isla at bundok sa aking probinsya. O mas gusto kong isipin na mas ma-enjoy muna itong puntahan (at inaalagaan) ng mga kaprobinsya ko bago ng mga dadayong turista. Na may oras at pera ang mga taga-Antique na pumunta sa iba’t-ibang bayan ng probinsya para sa isang nature-walk o bakasyon. Ay, abaw gid lang!

Pero bago ang lahat ng iyan, mas magandang makita muna na nagiging sapat ang kabuhayan ng mga magsasaka ang mangingisda sa Antique. At di lang ang kabuhayan, sana/dapat magiging progresibo rin at malawak ang pag-iisip – ang pagiging kritikal na pag-iisip. Alam at may pakialam sa konsepto ng kosyumerismo, kapitalismo at pati na kurapsyon sa gobyerno. Dahil babalik at babalik ako/tayo sa kung ano ba ang ideya natin ng “quality of life.” Tulad ng pagbabalik-balik sa lugar na kinagisnan.

%d bloggers like this: