Skip to content

Recent Articles

22
Oct

2 ka Binalaybay ni John Yohann Gepullano

John Yohann Gepullano /Taga-Guimbal, Iloilo kag Principal II sang Camangahan Elem. School sa amo nga banwa. Sia ang Education Program Coordinator (ART) sang DepED, Iloilo; Executive Council (ExeCon) Member 2014-2016 sang National Committee on Cultural Education (NCCED), sangka Sub-Commission on Cultural Dissemination (SCD) sang National Commission of Culture and the Arts (NCCA), kag National Trainer in Teaching Art. Isa man sia ka photographer.

John Yohann Gepullano /Taga-Guimbal, Iloilo kag Principal II sang Camangahan Elem. School sa amo nga banwa. Sia ang Education Program Coordinator (ART) sang DepED, Iloilo; Executive Council (ExeCon) Member 2014-2016 sang National Committee on Cultural Education (NCCED), sangka Sub-Commission on Cultural Dissemination (SCD) sang National Commission of Culture and the Arts (NCCA), kag National Trainer in Teaching Art. Isa man sia ka photographer.

SWELDO!

Ang sweldo sang mga manunudlo sa karon
Sa mga galastuhan budlay gid permi paiguon
Kulang pa ibayad sa utang kag mga twesyon
Ahay! diutay gid ang bilin ibakal kalan–on.

Ang mga balaklon tama na gid subong kamahal
Ahaw tangkong nga huyos daw indi mo mabakal
Ang kuryente kag tubig tanan nagsalalaka man
Indi na kaigu ang sweldo ni sir kag ni ma’am.

Reklamo sang iban pagtudlo naapektuhan
Ang maestra wala galamiton sa eskwelahan
Sa panimalay palang, sweldo tama kakulang
Mabakal pa ayhan ang para sa sulot-klasehan?

Ang pag-amot sa eskwelahan permi ginadilian
Ilabi na kun halin sa mga bulsa sang ginikanan
Ngalan sang maestra iwaragwag sa kahanginan
Kay sa solicitation may alergy ang kalabanan.

Mag-abot ang tion evaluation sa eskwelahan
Maestra kalulooy, wala-tuo ang pangutang
Igasto pagpapinta pagwapo sang hulot tulun-an
Kay nakataya ang ngalan sang eskwelahan.

Kuntani ang sweldo madugangdugangan
Agud sa mga kihanaglanon makapiyan-piyan
Sa pigado nga sitwasyon tani mabatak man
Kag makayuhon-yuhom halos ang kalabanan.

HANDUM

Nagtunod na naman ang adlaw
Kag ang palibot nangin mabugnaw
Ang kainit sang adlaw nag-ugdaw.
Daw kapog nga nagbahaw

Ang lawas ko ginakapoy
Kag mga siko gapalamuypoy
Bug-os nga adlaw ang trabaho
Kay pangabuhi ko pigado.

Ang kita subong nga adlaw
Sa bulsa galagawlagaw
Sinsilyo lang ang natipon
Ang bilog budlay pangitaon.

Sa pagsikad sa traysikad
Kasakit sa lawas ginabatas
Kainit sang adlaw ginasulay
Tungod ky nonoy kag inday.

Sa mabugnaw nga pulungkuan
Ang lawas ginadapat mag-untayan
Masakit nga likod ginahagod lamang
Sang katig-a, bangko nga kawayan.

Ang mga handum ginabalay
Samtang nagapahuway huway
Ang pagbatas maibanan man
Kun ang mga anak may tinapusan.

19
Oct

Transgender ni John Iremil E. Teodoro

KUON KANG KATAW / JOHN IREMIL E. TEODORO / Ginbata kag nagbahёl sa baybayёn kag taramnanan kang Maybato Norte, San Jose de Buenavista, Antique. Sangka premyado nga manunulat, awtor tana kang pulo ka mga libro kang mga binalaybay, sugidanёn, kag sanaysay sa Kinaray-a, Filipino, Hiligaynon, kag Ingles. Miyembro tana kang Executive Board kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Tana ang Bise Presidente kag Kalihim Heneral kang ORYANG: Katipunan ng mga Gurong Filipino para sa Bansang Filipino. Nagaestar tana kadya sa Syudad Pasig. (Credit sa Portrait kang Manunulat: FUSIN).

KUON KANG KATAW / JOHN IREMIL E. TEODORO / Ginbata kag nagbahёl sa baybayёn kag taramnanan kang Maybato Norte, San Jose de Buenavista, Antique. Sangka premyado nga manunulat, awtor tana kang pulo ka mga libro kang mga binalaybay, sugidanёn, kag sanaysay sa Kinaray-a, Filipino, Hiligaynon, kag Ingles. Miyembro tana kang Executive Board kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Tana ang Bise Presidente kag Kalihim Heneral kang ORYANG: Katipunan ng mga Gurong Filipino para sa Bansang Filipino. Nagaestar tana kadya sa Syudad Pasig.
(Credit sa Portrait kang Manunulat: FUSIN).

GINAESTORYAHAN kadya sa masmidya ang tinaga nga “transgender” tëngëd kang nagligad nga semana ginpatay sa sangka motel sa Olongapo si Jennifer kang sangka soldado nga Amerikano nga imaw sa Visiting Forces Agreement (VFA). Si Jennifer Laude sangka 26 anyos nga “transwoman”—bëët hambalën, ginbata nga laki ugaring nagapati tana nga tana babaye amo ria nga nangabuhi bilang babaye. Rakë nga mga transgender ang nagapaopera agëd makumpleto ang pagsaylo nanda kang kasarian.

Sa natabo nga dya kay Jennifer—kag indi rën dapat paggamitën ang ngaran na bilang lalaki hay babaye rën tana—may darwa ka bahël nga kumplikado nga isyu ang nabukadan: ang kasarian kag ang VFA.

Konsepto nga Amerikano ang transgender hay ang gay liberation movement sa Filipinas gin-pattern halin sa gay liberation movement sa Estados Unidos. Ang “agi” kag “lakin-ën” kulang rën nga gamitën para itawag sa mga bëkën it babaye kag lalaki. Amo ria nga may ginatawag man kadya nga LGBT – Gay, Lesbian, Bisexual, kag Transgender. May ginatawag man nga MSM ukon Men Who Have Sex With Men. Mga laki (nga bëkën it agi) pero nagapakighilawas sa pareho nanda nga laki. Sari-sari dya kag masadya amo ria nga ang internasyonal nga hayahay kang gay liberation movement ang balangaw—sari-sari ang dëag.

Ang transgender tinaga nga Ingles nga coined lang. Pero may katutubo kita nga tawag sa mga babaye nga nangin lalaki, kag mga lalaki nga nangin babaye.

Sa libro nga Wisdom from a Rainforest (Ateneo de Manila University Press, 1999) kang antropologo nga si Stuart Schlegel may dinalayday nga ang tig-ulo, “The Woman Who Was Born a Boy.” Parte dya sa sangka Teduray (mga katutubo sa talon kang Maguindanao) nga si Uka nga sagad magtukar kang zither. Si Uka sangka “mentefuwaley libun,” ukon lalaki nga nangin babaye. Agi ang tawag natën sa Kinaray-a ugaring ang kinalain, babaye rën gid ang mentefuwaley libun. Para sa mga Teduray, kon lalaki ikaw kag gusto mo mangin babaye, wara it problema, maghulag kag mag-ilis kaw lang nga daw babaye kag babaye rën ikaw. Ang tawag nanda sa babaye nga gusto mangin lalaki “mentefuwaley lagey.”

Si Jennifer, pareho ni Uka, sangka mentefuwaley libun.

May mga imahen sa telebisyon nga nami ang mensahe nga hatëd—ang pagpalangga kag pagpangalisëd kang pamilya ni Jennifer. Ang anang nanay kag mga bugto, tuman gid ang kaëgët kag kalisëd sa natabo kana. Puwerti ang hiribiën pati kang bugto na nga laki. Nagapakita lamang dya nga bëkët isyu ang pagka-mentefuwaley libun ni Jennifer sa andang pamilya. Bug-os tana nga ginbaton nanda.

Siyempre ang raw-ay nga imahen nga ginabantala sa telebisyon amo ang kamatuoran nga sa VFA lugi gid ang Filipinas. Daw buang rën si Senador Miriam Defensor Santiago ka liwat-liwat hambal nga piyerde gid kita sa mga ginkasugtan sa VFA. Kisra gani naburura ang baba kang senadora hay nadiskubre na nga ang iban nga mga Kano sa VFA kinse anyos rën sa Mindanao. May bisita haw nga nagatener kang tinuig? Buwisita rën tana ria e!

Natabo rën kato nga may soldado nga Amerikano nga nanglëgës sa Subic. Sa sëlëd kang mahamungaya nga American Embassy dya ginpriso hay suno sa VFA, kon may Amerikano nga soldado nga maglapas kang kasuguan, Filipinas ang may deber sa kaso pero ang America ang may kustodiya kang andang nakasala nga soldado.

Amo dya ang masadya kadya sa natabo kay Jennifer. Ti sa American Embassy liwan prisohon ang dyang mamamtay-tao nga Kano? Bëkën it nami. Ginahimu nanda nga bakasyunan kang mga kriminal nga mga Kano ang soldado ang andang embahada, nagasiri nga patimaan kag padëmdëm ang American Embassy kang pagka-neokolonyal kang Filipinas kang Estados Unidos. Neokolonyal hay bëkët rën gid man daad kita kolonya kang Amerika ugaring kontrolado man nanda gihapon ang atën politika, ekonomiya, kultura, kag mga damgo. Handëm kag dëmët natën nga mga Filipino ang makapa-America bisan pa mangin nars rugto ang mga doktor rëgya, kag mangin nursing aid rugto ang nars rugya. Ang mga nagadonya-donyahan rëgya, manughugas pinggan kag buli rugto. Ang mga daw si ëlëd rëgya, guwardiya kag dyanitor rugto. Ang maestra rëgya manuglimpyo ang salëg rugto.

Mas Kano pa kita kaysa Kano. Amo gani nga rakë buki ang gina-Inglis-Inglis gid ang mga bata nanda nga sala-sala man lang. Rakë gusto magpuruti bisan pa nga may mga black American pa. Hay sa atën bokabularyo, ang Kana kag Kano puti lang ria.

Ang tanan nga dya, ginasimbolo kang American Embassy sa Manila nga ginapilahan natën mga mga Filipino sa adlaw nga tanan. Kag sa lagwerta kadya, luwas kag nami ang pangabuhi kang mga soldado nga Amerikano nga nanglëgës kag nagpatay sa kababayan natën.

[16 Oktubre 2014
Syudad Pasig]