Skip to content

Recent Articles

29
Oct

Mga Milyonaryo: Ivan Dmitrich, Antonio Failon Mendoza, kag Ako ni Jonathan Davila

MANININGAD SA SIYUDAD / Si Jonathan Davila tagdaug sang Una nga Padya sa Binalaybay sa IYAS Hiligaynon Literary Prize 2013. Maestro siya sa St. La Salle-Bacolod halin sang 2002. Padayon sia gasulat sang binalaybay sa Hiligaynon, English, kag Filipino. Miyembro sia sang Santermo Writers Group sang Bacolod. Mahilig sia sa gitara, maglagaw sa uma, kag manuhot-suhot.

MANININGAD SA SIYUDAD / Si Jonathan Davila tagdaug sang Una nga Padya sa Binalaybay sa IYAS Hiligaynon Literary Prize 2013. Maestro siya sa St. La Salle-Bacolod halin sang 2002. Padayon sia gasulat sang binalaybay sa Hiligaynon, English, kag Filipino. Miyembro sia sang Santermo Writers Group sang Bacolod. Mahilig sia sa gitara, maglagaw sa uma, kag manuhot-suhot.

Si Ivan Dmitrich karakter sa istorya ni Anton Chekhov, isa ka Ruso nga sagad kaayo magsulat sugilanun. Si Antonio Failon Mendoza, ato bala ang anay overseas contract worker nga nagdaug kuno sang mga sobra sa 12 milyones sa lotto galing ang iya tiket ginplantsa sang iya anak, ti nasunog kag indi na mapuslan. Ako naman ya isa ka maestro nga may ginasagud nga numero sa lotto kag padayun nga nagadamgo nga madaug man sang minilyon.

Indi coincidence nga nagkilalahay kami ni Ivan kag ni Antonio. Sa amon libro sa klase, isa sa amon sugilanun nga ginpadaluman amo ang “The Lottery Ticket” ni Chekhov. Katahum sini nga istorya kay si Ivan pareho sa akon naghandum sang iya mga pagahimuon kun maggwa ang iya numero nga gintay-an sa lotto.

Amo ini ang ang istorya: Nagapungko si Ivan sa ila sala sang iya matalupangdan nga ang lima ka  numero sang iya tiket ara gid sa peryodiko. Nagmurarat ang mata ni Ivan pero imbis nga lantawon niya dayun ang ika-anum nga numero, wala niya ini anay ginpinta. Upod sang iya asawa, nagpaminsar anay sila sang mga bagay nga ila ubrahun kun magdaug man gid sila.  Ginhimo nila ini sang malinong asta nag-abot sila sa punto nga naminsar si Ivan nga kasabad sang iya asawa kay basi kontrolon sini ang kwarta. Wala kamaan si Ivan nga ang iya asawa amo man gali ang ginapaminsar. Sa ila mga paminsarun nag-inaway na sila kag diutayan pa nga magbulagay. Sa ulihi lain gali nga numero ang naggwa.

Gin-istoryahan namun sa klase nga kaalam kay Chekhov sang iya paggamit sang point of view sa sini nga istorya. Kay ang epekto sini sa manugbasa daw nahimo siya nga maniningad sa mga sekreto nga panan-aw ni Ivan sa iya asawa.

Nga tigulang na ini, malaw-ay na, laos, kag marikot. Gin-istoryahan man namon nga sa pagkamatuod sa sini nga istorya diutay lang ang aktwal nga dayalogo kay mas madamo nga mga hitabo ang ara lang sa ulo sang mga karakter.

Diri na dayun nagsulod sa amon istorya si Mendoza. Kun ang kay Ivan daydream lang gid, ang kay Mendoza ya tuod gid nga nagdaug siya pero wala pulos ang ticket kay nasunog. Kag sa promisa sang PCSO nga tinguhaan nila buligan si Mendoza daw wala na gid sang tsansa.

“Ti maano na lang si Mendoza?” pamangkot ko sa mga bata.

“Daw magago siya, e,” hambal sang isa ka estudyante.

Matigulang gid siya sang pagpaminsar kun ano na tani ang iya mahimo sa 12 milyones nga iya daug, sabat ko. Gan-iton niya ang iya buhok kag ibagnus niya ang iya ulo sa dingding. Sugod subong si Mendoza indi na katulog sa pagkangilin nga tani wala na lang ginplantsa sang iya anak ang tiket. Ang bilog nila nga pamilya magakabuhi sa pagdamgo nga manggaranun na sila tani samtang kada aga gabugtaw sila sa kamatuoran nga wala sang nag-ilis sa ila pagpangabuhi. Hay!

“Class, tani ako na lang ang nagdaug.” Kay kun ako tani una –una nga ubrahun ko amo ang pagbakal sang second-hand nga awto kay kinahanglan ko na gid kay amat-amat na nga nagatrapik sa bangga Homesite. Ginakapoy na gid ako sa pagsakay sa traysikol. Dasun ang akon gamay nga balay ipasaka ko ang kisame kay pwerte kainit kun tingadlaw, daw ginaprito ang akon mga uban. Ang amon balay sa uma ipaliwat ko. Pagamayun ko ini nga Japanese countryside ang style para kada aga malipay gid si Tatay nga nagala-aw sa amon talamnan samtang gatukar sa iya dvd ang mga kanta sang Trios Los Panchos ukon ni Eddie Peregrina.

Ilagaw ko dayun ang akon mag-iloy sa London. “Nga-a London gid haw,” pamangkot sang isa ka gwapa nga bata nga paborito ko tukso-on. Kay amo na nga lugar ang handum kag dumot nga kadtuan sang akon asawa. Mahapit na lang kami dayun sa Disneyland sa Hong Kong ukon sa Tokyo, pero laban-laban sa Tokyo kay gusto ko labyan ang mga restaurant kag tea houses nga gin-feature ni Adam Liaw sa “Destination Flavor.”

“Sir, maresign ka indi?”

“Indi ko sure, pero laban-laban maresign ako kun pareho sa inyo kapalatulog, kag ka mga tamaran magbasa ang akon mga estudyante”

Class, nalipat ko nga mabakal pa ko gali Chinese bike nga may kargadera para makaulo-exercise man ako kun mangumpra ako sang utanon sa Libertad. Kag ari gali, siguro ang pinaka-ultimate ko nga mahimo sa akon dose milyones amo ang pagpatindog sang isa ka bakery. Halin pa sang hayskul ginahandum ko ini nga negosyo. Asta subong ara pa kay Tatay ang sekreto nga risepi sang pinakanamit nga pandesal kag ensaymada sa bilog nga kalibutan.

Gintago niya ini kay galaum siya nga pila ka adlaw madayun gid ang amon mga handum nga gapungko kami nga duha sa tiangge kag nagahigop sang kape samtang gakatunaw ang mantikilya sa gaaso-aso nga pandesal kag ang ido gahulat sang bukbok nga ihaboy sa iya.

“May bilin pa imo kwarta, sir.”

Life plans, memorial plans, accident insurance, mutual funds, treasury bonds. Kwa-an ko sini tanan ang akon pamilya. Kun may ari na ako sini sobra pa ako sa mga US commando sa Afghanistan. Protektado ako kaayo kag wala sang ospital nga mamalibad sa akon kag sa akon mga paryente.

And last but not the least, indi ko sure kun ga-istar giyapon sa Massachusetts ang akon idol nga gitarista nga si James Taylor, pero bisitahun ko siya sa iya studio nga “The Barn”. Mabakal ako dayun sang pareho nga brand sang iya gitara.

“Gataya ka gid adlaw-adlaw sa lotto, sir?”

Wala, kun magsweldo lang.

“Kaagi ka na daug, sir, maskin apat lang ka numero?”

Wala, pirmi lang tatlo.

“A ti laban sa tunaw, sir e.”

Class, I clearly remember gali na last week naghambal ko nga maquiz ko parte sa elements of fiction. Get wan fort, number 1!

26
Oct

Raffles Hotel Makati ni John Iremil E. Teodoro

KUON KANG KATAW / JOHN IREMIL E. TEODORO / Ginbata kag nagbahёl sa baybayёn kag taramnanan kang Maybato Norte, San Jose de Buenavista, Antique. Sangka premyado nga manunulat, awtor tana kang pulo ka mga libro kang mga binalaybay, sugidanёn, kag sanaysay sa Kinaray-a, Filipino, Hiligaynon, kag Ingles. Miyembro tana kang Executive Board kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Tana ang Bise Presidente kag Kalihim Heneral kang ORYANG: Katipunan ng mga Gurong Filipino para sa Bansang Filipino. Nagaestar tana kadya sa Syudad Pasig. (Credit sa Portrait kang Manunulat: FUSIN).

KUON KANG KATAW / JOHN IREMIL E. TEODORO / Ginbata kag nagbahёl sa baybayёn kag taramnanan kang Maybato Norte, San Jose de Buenavista, Antique. Sangka premyado nga manunulat, awtor tana kang pulo ka mga libro kang mga binalaybay, sugidanёn, kag sanaysay sa Kinaray-a, Filipino, Hiligaynon, kag Ingles. Miyembro tana kang Executive Board kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Tana ang Bise Presidente kag Kalihim Heneral kang ORYANG: Katipunan ng mga Gurong Filipino para sa Bansang Filipino. Nagaestar tana kadya sa Syudad Pasig.
(Credit sa Portrait kang Manunulat: FUSIN).

GUWAPO ang laki nga may nasuksok nga sadok ang nagbukas kang kristal nga gawang. Elegante ang lobby tanda nga ang hotel nga dya bonggaitan. Sa mga lamesita sa mga kilid-kilid, may mga daragkël nga plorera nga may nagaararawas nga mga orkidyas nga puti kag lila.

Tuman ka taas ang kisame nga nasab-itan kang aranya: nagakararabit ang daw mga sangka inëmël nga kristal angay kang mga diyamante kag mga metal nga daw bulawan. May mabatian nga musika kang piyano nga daw ginaaningal ko lamang sa artipisyal nga karamig kang hangin.

Bilang kataw kang Guimaras bëkët amo dya ang kalibutan nga akën ginalanguyan.

Rëgya ako para magtugro kang gamay na lektura bahin sa kon paano itudlo ang sangka binalaybay ni Magdalena Jalandoni. Sara dya sa mga panel discussion kang dyang Philippine Literary Festival nga ginapatigayon kang Raffles Hotel kag National Book Store. Sa programa nga gin-download ko sa halin sa internet kang sarang-adlaw, nakita ko ang imong ngaran.

Pero nangësyan man gihapon ako kang magsëlëd kaw sa karan-an nga ginatambayan namën samtang nagahëlat kang oras kang amën lektura. Ang ingëd ko nga babaye nga sangka pabliser ang una nga nagmitlang kang imo ngaran. Wara ko pa ikaw makita, nabatian ko rën ang imong pamilyar nga limëg nga masadya nga ginatamyaw kami nga apat sa lamesa. Daw gulpi ginkëmës ang akën korason kag ginlihap ang akën atay. Nagkërëdëg ang akën tuhod kag pinamalhas ako bisan tudo ang andar kang erkon.

Nagbeso-beso ikaw sa darwa ka babaye kag dasig ako nanëmdëm kang sangka witty nga itamyaw ko kanimo. Daad indi mo lang madiparahan ang nagahulas ko nga balhas sa dahi.

“Ako, hindi mo ba hahalikan?” kuon ko nga ginsigurado nga ang yëhëm ko pang-Miss World. Nagkadlaw ‘kaw kag gindawhat ang alima ko agëd kamustahën. Siguro nangësyan man ikaw nga rugto ako. “O, John, kamusta? It’s been a long time,” kuon mo nga tuman katam-is ang yëhëm. “John and I were classmates in La Salle,” hambal mo sa mga tawo rugto. Kag siyempre, ikaw ang nagbangka kang estorya sa lamesa. Buraan kaw man gihapon pero nagaparamëngël rën ako samtang ginasëlëng ikaw. Andët daw wara timo nagmal-am? Wara nagtambëk? Ang imong yëhëm masanag man gihapon?

Daw namayha ako sa pinggan ko nga buta kang pagkaën. Basi pamensarën mo dalok-dalok ako. Pero sa tuod lang, naduraan ako it gana magkaën. Mas bëg-at ako kadya kang 50 pounds kaysa katong klasmeyt pa kita kag ingëd pirme ang purungkuan sa likod kag ginapalagtok mo sara-sara ang mga tudlo ko. Basi pamensarën mo depressing kamayad ang kabuhi ko amo ria nagtambëk ako. Mas mangin pathetic pa gid siguro ako kon maman-an mo nga diabetic rën ako kag may maintenance rën para sa akën blood pressure. “John, where do you work now? Are you teaching or writing?” pamangkot mo kag daw may nagbalabag sa akën tëbëg kag bëkën ako sigurado kon sakto ang pamati ko sa pamangkot mo.

“He’s teaching in Miriam,” agaw-sabat kang pabliser mo. Kag may ginhambal ikaw nga indi ko rën matandaan kadya. Siyempre indi ko pag-ihambal kanimo nga ginapa-early separation package ako kadyang Mayong 2015 kang Miriam College tëngëd sa K to 12.

Ay maan. Andët nga naghëëd-hëëd man tana taken sa speaking engagement nga dya man?

Nagtindëg ako sa pagbëël kang kape. Kinahanglan ko maghulag. Mayad hay daw nabuhin-buhinan ang pamuruypoy kang akën mga tuhod. Indi ako kamaan mag-operate kang coffee maker. Tuman dya ka hi-tech kumparar sa coffee maker ko sa balay. May taas kag guwapo nga waiter nga nagparapit kag ginbuligan ako. Samtang ginahëlat ko ang kape, nagtindëg ikaw kag nagparapit kanakën.

“John, kamusta na talaga?” kuon mo dara agbay kanakën. “Okey naman ako,” sabat ko. Kag gusto ko daad sugpunan nga, “Guwapa man gihapon bisan ginpabay-an mo.” Pero daw gin-ëdëm ako. “I will give you my number and please give me yours. Please invite me to give a lecture in Miriam ha. Puwedeng about my books or about entrepreneurship. Kahit ano.” Kunsabagay, gulpi kaw nag-drop out kato sa M.F.A. natën hay ginpadara kaw kang amay mo sa Harvard Business School. Ginpasulat ko kanimo ang number mo sa calling card nga gintugro kanakën kang PR manager kang hotel nga nag-estorya kanamën kaina nga ang gusto kuno nanda, mangin sentro ukon tambayan kang mga manunulat ang Raffles Hotel Makati pareho kang Raffles Hotel Singapore.

Sa smoking area kang hotel, ginkompyut ko sa calculator kang akën cellphone kon pira gid man kita katuig nga wara ka kitaay: 2014-1997=17. Shet na malagket! Desisiyete rën ka tuig pero amo man dya gihapon ang akën reaksiyon? Kuwarenta rën kita kag dapat mag-akto nga daw kuwarenta rën. Indi rën ako angayan nga magdrama pa.

Bëkët rën gid man siguro ako inlab kanimo. Kon wara lang ako ginparamalhas kang mayami, mahambal ko nga “dead stars” rën lang tong nabatyagan ko para kanimo. May asawa rën ikaw kag mga bata. Nabasa ko sa peryodiko pira rën ka tuig ang nagligad nga ikaw rën ang nagakapët kang negosyo nga real estate kang inyong pamilya. Kang nagligad nga tuig, may TV show ikaw kag kon kis-a nagaguwa sa mga pelikula. Kag apat rën ang libro mo. Masinadyahën man ikaw sa gihapon, kag akuon ko, mas nagguwapo. Daw wine lang ang peg. Mas naganamit samtang nagabuhay.

Actually, nangin maalwan man ang kabuhi kanakën. Sa Abril sunod tuig mayad lawas, matapos ko rën ang Ph.D. ko. Sa atën La Salle man gihapon. Ang FBS ko, naga-normalize rën kag kontrolado ang akën blood pressure kag asthma. Pito rën katuig nga napatay si Nanay kag sobra rën tatlo ka tuig nga wara kami nagaestoryahanay kang akën amay. Pero okey lang hay bëkën gid man it perpekto ang pangabuhi natën sa ibabaw kang kalibutan. Naganiwang rën ako kag gina-proofread ko kadya ang pang-onse ko nga libro. Sa sunod tuig, mabalik rën ako sa Iloilo agëd mas rapit ako sa Guimaras.

Napanëndëm ko gani nga indi gid man puwede nga mangin kita. Siguro daw Raffles Hotel ikaw nga wara ginhimu para kanakën. Pira rën ka bulan nga may gina-date ako nga Intsik, ang tipo kang laki nga gusto ko. Lima ka tuig ang kinagurang na kanatën and believe it or not, gusto na gid ang akën lawas.

Pareho kami nga gusto nakaiskedyul ang tanan. Sa kadya perpekto tana kanakën hay indi tana gusto kang relasyon kag daw indi ko rën man gusto kadya. Naanad rën ako mag-isarahanën. Indi ko maimadyin nga may hulid ako sa adlaw-adlaw nga tanan.

Sa taxi nga nagaigod sa Edsa pauli sa Pasig, nagdesisyon ako nga indi rën magbalik sa sunod nga adlaw sa Raffles para mamati sa ihambal kag magpa-autograph kay Amy Tan. May reserbasyon rën daad ako. Daw indi ako gusto nga makita pa ikaw liwan.

[25 Oktubre 2014
Miriam College