Skip to content

Posts tagged ‘Mother Tongue Language Based Education’

24
Jul

Hurobaton: Bubon ka Kaaram kag Kamatuoran

Ni JESUS C. INSILADA, Ed.D.

Litrato ni James Singlador.

Litrato: James Singlador.

JESUS C. INSILADA, Ed.D. Outstanding Teacher ka anda eskwelahan kag Division. Makaduha ka beses nagdaog sa Short Story – Hiligaynon, Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature. Pinakabata nga nobelista sa magasin nga Hiligaynon (“Mga Alibangbang sa Handurawan”).

JESUS C. INSILADA, Ed.D., manunodlo ka English sa Alcarde Gustilo Memorial National High School, Alibunan, Calinog, Iloilo. Outstanding Teacher ka eskwelahan kag anda Division. Makaduha ka beses nagdaog sa Short Story – Hiligaynon, Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature. Pinakabata nga nobelista sa magasin nga Hiligaynon (“Mga Alibangbang sa Handurawan”).

Isa ka dosena ka tuig dun ako nga nagatudlo (kon idugang ang duha ka tuig nga nag-volunteer teacher ako) dya sa isa ka hayskol sa kitin ka Mt. Dila-Dila, sa malinong nga baryo ka Alibunan, sa malinong nga banwa ka Calinog, Iloilo.

Ikaduha ko dya nga tuig nga nagatudlo ka English VII ka K to 12 nga desinyo sa kayang ka Basic Education Curriculum. Ang nahauna nga leksyon sa First Quarter may tig-ulo nga: Valuing Our Elders’ Wisdom. Sa panugod pa lang ka mga dapat tun-an sa amo dya nga asignatura, interesante dun katama, indi lang para kanakun, kundi mas dugid sa akon mga tumoruon sandig sa anda partisipasyon kag kapagsik sa pagbahinay kag pagtalakay ka mga hurobaton sa anda Learner’s Package kag sa mga hurobaton man nga anda nasalod sa baba ka anda kamal-aman.

May mga hurobaton halin sa nagkalainlain nga pamusod ka aton pungsod nga nasulat sa nagkalainlain nga pulong. Siempre pa, ang amon kalipayan kag kahulasan nagasagahay sa pagtalakay ka nagaragumo (daw sinanlag nga mais) nga hurobaton sa Kinaray-a. Nagapakilala dya nga ang MTBLE ginaintegrar sa pagtudlo ka mga asignatura sa hayskol bisan sa English nga sang-una, may Speak English Policy nga istrikto nga ginapatuman sa mga manunodlo samtang nagalatag/nagaladlad ka leksyon.

Mahambal ko gid, manggaranon ang kinaugali kag dilambong ka aton mga kamal-aman nga anda dun nadihon bag-o pa man kita ginsakop ka mga Katsila. Manggad naton dya bilang isa ka katilingban. Daw tubig sa bubon nga nagaalimbukad kag nagasagahay. Waay kahurobsan. Ginasalamin ka aton mga hurobaton ang aton mga kinaaton. Daw pag-atubang sa masinaw nga tubig. Makita ta ang aton bayhon kag nawong. Nagatighaw dya ka aton kauhaw sa pagpangita ka aton tunay nga ginhalinan kag pagkatawo.

“Ang indi magbalikid sa ana ginhalinan,
“Indi makalab-ot sa ana padulongan.”

Karang ginpamangkot ako (bilang kabahin ka paraagyan sa pagpili ka outstanding teachers sa bug-os Filipinas) kon ano ang akon mapabugal tuhoy sa mga kabataan sa uma kon ikumparar sa mga bata sa siyudad, dayon ko nga ginsabat ang anda mayad nga pagbinatasan. Matuod gid, may mga bata pa dya tana nga nagahulat sa gate agod magbuol ka bag ni Ma’am ukon mabug-at nga dara ni Sir. Nagadungok kag nagagoodmorning sa anda masumalang nga manunodlo kag mga bisita. Indi man tama ka taas ang amon NAT results, mapabugal ko gid ang amon mga kabataan dya sa uma.

“Mas labi pa sa bulawan,
Ang mayad nga pagbinatasan.”

Isa pa gid ka hurobaton tuhoy sa mayad nga pagbinatasan matigda nga nagahambal:

“Anhon ang kaaram,
Kon daramhak sa pagbinatasan.”

Indi manigar, haros tanan ka amon mga bumolutho, imol. Kalabanan ka anda mga ginikanan, mga mamumugon ukon enkargador (hay waay ti kaugalingon nga lupa nga matalauma), manogsaging (kumprador ka saging nga ginabaligya sa Dakbanwa Iloilo), ukon indi gani, nagapangamo ang nanay sa banwa kag siyudad kag ang tatay, kartap (karga-tapas ka tubo) ang obra.

Litrato: Bobby Wong, Jr. (www.postcardsfrommanila.com)

Litrato: Bobby Wong, Jr. (www.postcardsfrommanila.com)


Pirme ko nga ginapahanumdom kananda, katandos lang gid ang sabat sa makasulom-od nga kaimulon. Bakas lang, Nonoy. Kaskas pa, Inday. Magpanikasog. Magpanagod ka manok agod may maihaw kag may itlog nga mabaligya. Magpananom ka saging. Kon mamunga gani, dar-i ako ka isa ukon duha ka sipi. Kon ugtan kaw, dar-i ako isa ka bulig. Baklon ko kanimo. Ibayad mo dya sa imo mga baraydan sa eskwelahan. Ibakal mo ka bag-o nga uniporme langkoy ang nagahininghining nga sapatos nga wara mahadlok sa lao. Amo dya ang akon masami nga dinalan kananda. Ginatikwang ko sanda (nga naramigan) halin sa pangpang ka suba. Agod mapiritan sanda maglukso. Kag magpanikasog sa paglangoy agod makalab-ot sa pihak nga pangpang, marapit sa katumanan ka anda mga handom.

Nakita ko ang paglaom sa anda mga mata. Ang dya nga hurobaton nagadara ka kapagsik kag bitamina sa anda lawas kag buot agod magpadayon ka sikad. Kalabanan ka mga laki ko nga tumoruon, nagasideline sa pagbiyahe traysikad kada Sabado kag Dominggo.

“Ang kabuhi daw karito nga nagabuyong:
Paidalom-paibabaw, paibabaw-paidalom.”

Wara ako nagakataka sa pagsulitsolit. Makatibawas gid kita. Pareho man lang kita nga sa adlaw-adlaw nga tanan, nagapanglaghap ka aton mga kinawara. Amo gid dya ang kabuhi. May tion nga may kasadya, may kasubo man. Kon kaisa bugana, kon kaisa ginakulang. Kon kaisa nagakadlaw, kon kaisa, nagatangis.

“Ang kasadya kag kasubo,
Kon indi kapid, magbugto.”

Katandos lang gid ang aton puhonan. Agod mabuhi kag indi magutman.

“Sa tawo nga waay nagamara ang alismod,
Waay ginakulang sa urosangon ka hingodhingod.”

Magpananom gid. Hambal ka mga mal-am, waay man kuno nagadugo ang lupa. Ti, tanom/tisuk/tibsok lang ka sanga ka balunggay kag balingahoy; sabwag ka lamigas ka tagabang, tarong, kag lunga; mahulas man lang itanom kag pabuhion ang kamote kag tangkong. Sa kahon ka taramnanan, padayon ang pagtubo ka lupo. Sa wayang, duro nga kulitis ang makutol. Sa banglid, may labog nga nagatubo, kapayas nga maipu. Sa pangpang ka suba, may uhong, ligbos, kag mayamaya nga masapwan.

“Ang nagapanagap, may makit-an;
Ang nagapakuribong, magutman.”

Nan, amo gid dya ang gusto ko hambalon, ginasulitsolit ko nga dagilon. Hay ang matamad waay gid ti mayad nga dangtan.

“Ang matamad nga tawo,
Waay nagaasenso.”

Litrato: Bobby Wong, Jr. (www.postcardsfrommanila.com)

Litrato: Bobby Wong, Jr. (www.postcardsfrommanila.com)


Indi mag-igu ang sangka-oras sa amon ginahambalan. Daw tuboran ang amon mga baba diin nagailig ang mga ideya kag mga duromdumon. Ang akon mga tumoruon, kada isa may balon pirme nga hurobaton nga ana nabatian sa anda kamal-aman. Manamit ang mga hurobaton. Nagapilit sa pensar kag sa tagipusuon. Daw suman, daw ibos, daw kalamayhati.

Ginalangkag gid ako sa pagtipon ka duro nga mga hurobaton nga ginhuwad ka akon mga tumuruon nga anda man ginsalod sa daw busay nga baba ka anda kamal-aman nga merko/merka, busalian/babaylan, siruhano/siruhana ukon ordinaryo nga mga tinuga nga nagapula ang baba ka minama kag maskada, tadlong man ang likod ukon nagapamaston, itom man ukon bukay dun ang buhok.

Nagaalimbukad kag nagasagahay ang mga hurobaton sa mabinalaybayon kag madalom nga pakahulogan. Amo dya ayhan ang isa sa pinakauna nga poetic form nga pirme ginadangal ka mga tawo kato, halimbawa abi kon nagapamanggas ukon nagapangani.

“Ang lamigas nga ginpanggas,
Mamunga ka handom.”

Nahangpan ka aton kamal-aman ang kamarahalon ka paghulat, ka husto nga paghimo ka mga tikang; May paghangop sanda nga ang tanan indi mabuol sa padali kag pagpakahulas.

Kon gusto malambot ang bunga sa tuyong,
Ang kahoy indi pagtapson.

Gusto ko ipahanumdom kananda nga sa pag-eskwela (bilang halimbawa), nagakinahanglan nga mag-umpisa sa puno, sa una nga tikang, sa pag-antos, sa pagpanikasog, asta malambot ang tuyong/punta/dungkaan nga amo ang katumanan ka anda mga handom. Hambal ko, waay ti maestro kag maestra nga nagturog lang, pagbugtaw na, may lisensya dun tana sa pagtudlo, nagasuksok dun tana ka uniporme, kag nagaatubang sa mga bata. Waay ti engineer, seaman, mananabang, ukon doktor nga waay naglatas sa banas ka pagpangabudlay kag paghimakas bag-o nalambot kon ano man sanda dukaron.

Matapos ang amo dya nga turon-an, isa lang ka requirement ang ginpangayu ko sa akon mga tumoruon. Linghod pa sanda ka tama agod magdihon ka anda kaugalingon nga hurobaton. Indi isyu kanakon kon masulat dya nanda sa Kinaray-a bisan pa nga English ang amon asignatura. Obra dun da tana ka translator ang pagligwat sa urihi. Ang marahalon, makadihon sanda ka anda kaugalingon nga hurobaton, panganay nga nagailig-sagahay sa anda baratyagon.

“Where dya i-write, Sir?”
“When dya i-pass, Sir?”

Hat-on tanda mag-Ingles. Pay maintindihan ko. Nagayuhom ako sa pagsabat nga anda padayunon nga sulaton/ligwaton sa tagipusuon. Ipasa nanda dya sa anda kabataan, kag sa anda kaapuhan, kon lutu/tanang dun ang anda paghangop sa mga kamatuoran ka kabuhi kag pagkabuhi.

Advertisements
11
Jul

Tapos Run Gid Man Ayhan ang Pagmulta sa Tatlo ka Pato?

Pato2

Nenen Geremia-Lachica/Bag-ong Bahit

Nenen Geremia-Lachica/Bag-ong Bahit


Ang multa daw bahoy nga nagapamahug kanatun halin kang nagaeskwela kita hasta sa atun pagmal-am. “Mulct” sa Iningles nga diksyunaryo, ang “multa” nga atun ginausar sa Kinaray-a pareho pati ang kahulugan sa orihinal nga Latin nga laban gindara ka mga Katsila kato kag atun man nadarawat. Ang multa amo ang kwarta nga bersyon kang silot ukon pina bangud may ginhimo ikaw nga sala, may ginlalis nga kasuguan ukon wara mo mahimo ang ginapatuman kanimo nga hirikuton sa natalana nga oras ukon panahon. Makuon man natun nga ang multa isara ka pagkastigo sa imo bulsa ukon pagtampuyung sa imo ginabara-balanse nga garastuhon bangud nakasala ikaw.

Lab-as pa sa akun pinsar ang mga pagsukot kang multa sa eskwelahan kauna kon madakpan nga nagahambal kang “dialect” ukon “vernacular”. Mabaskug kato nga ginpatigayon kang gobyerno ang pagtuon kag paghambal kang Iningles. Ang medium of instruction ukon pagtudlo sa tanan nga eskwelahan kato sa bilog nga Pilipinas amo ang English. Daw ginaaningal ko pa ang panumbongon nga: “Speaking in dialect” dara tudlo kanimo kag mudlo mata ka class monitor ukon manuglista ka naga-speaking in dialect. Ini man kapalawid gid ka panumbungon na hay indi man kadiretso run ka Iningles. Ano pa ang iban kato daw nangin apa run lamang kon sa klase. Sinentimos ang pina sa kada tumanduk nga tinaga nga imo mamitlang kag ang kwarta nga natipon ginabakal kang chalk, silhig, floor wax kag coconut husk. Daw wara man ako kabati nga may ginikanan nga nagreklamo kato bangud ang tanan malyag man nga magtuon kag mag-aram ang anda’ng bata kang Ininglis. Kapin pa, ang multa makabulig sugpon sa kinahanglanun kang eskwelahan nga pirmi man ginakabos sa mga garamitun. Atun man kato nabatian ang mga harambalun nga “Inglis kinamatis”, “bamboo English” kag ‘carabao Egnlish” – bukut tadlung nga paghambal ka Ininglis pero may tuyo kag nagatinguha nga mag-Iningles.

Ugaring padayon ang pagtuon ka mga espesyalista sa edukasyon hasta nga anda nasapwan nga mas mayad gali kon ang pagtudlo himuon sa tumanduk nga hambal ukon lengguahe nga ginbahulan kang mga kabataan. Malawid nga gintun-an kag mabaskug nga ginpatigayon kang UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) ang Mother tongue-based Multilingual Education (MTMLE). Ang pagpatuman kang MTMLE nahuman sa pagpati kag pagtuon ka mga mangin-aramun sa edukasyon nga mas hapus para sa mga kabataan ang paghangup ka mga konsepto sa eskwelahan kon ang language of instruction ukon pagtudlo nagagamit kang tumanduk nga hambal ukon pulong nga anda’ng namat-an kag ginabahulan. Ang dya’ng MTMLE ginpatuman kang Pilipinas kang nagligad nga tuig. Nanguyus ang tanan sa daw angay pagbaliskad kang paya sa atun edukasyon.

Dumduman ko ang akun pagtuon basa sa Iningles kato nga laban memorization. Sa sobra nga liwan-liwan, tandaan mo ang pahina nga may drawing kang bata nga laki kag bayi nga nagasipal. Bisan wara run ikaw pagturuk sa mga tinaga kag wara nagaproseso kon ano ang nagairingud nga mga letra, nagawaswas run ang baba mo kuno abi ka basa: “This is Manuel, this is Nena. Run Manuel run, run Nena run.” Kaduro man nga mga kanta kag binalaybay ang gintudlo ka mga madre kauna kanamun sa Iningles. Gani daw namag-o gid kato ang akun talinga kang sangka adlaw, nabatian ko ang kanta ka mga bata sa eskwelahan sa tabuk namun. Naman-an ko ang tono pero lain ang mga tinaga:

Tatlo ka pato ang nakita ko
Matambok maniwang palareho
Ugaling ang isa ikog n’ya nagaalsa
Humlad ang pakpak kag magkapa-kapa.

Ang akun natun-an kag ginakanta nga Iningles:

Three little ducks I once saw
Fat one, skinny one walking to and fro
But the one little duck had a feather on his back
He led the others with a quack, quack, quack.

Sa Iningles nga kanta, una anay ang pagtuon kon ano ang “duck” kag maman-an mo nga pato bangud sa drawing ukon picture nga ipakita. Makanta sunod si Sister kag nagapamati lang kami sa tono, dayon nagaharub-harub sunod ka mga tinaga. Ang urihi nga linya laban quack, quack lang mapurotan mo hay nagaguwa nga: “Heer ur de owers wee a quack quack quack”. Bangud sa mga aksyon sa pagkanta, maman-an mo kon ano ang “fat” kag “skinny” nga kon kis-a “thin” man ang ginagamit. Ang masadya amo ang masunod nga linya sa Iningles:

Down by the river they would go
They would wiggle, they would waggle to and fro

Sa amun harub-harub nga pamatian nagaguwa ang ikarwa nga linya: “Daybid wagol, daybid wagol to and fro”. Paglipas ka mga tinuig, kadya ko lang natalupangdan kon daw ano ka dasig ang pagproseso kang utok sa pagkanta ka tatlo ka pato. Daw kirab kang kilat sa langit nga makita mo dayon ang ginatumud kang kanta. Ang utok abtik nga makaangut kang tinaga sa konsepto ukon imahen kang pato nga tatlo ka bilog nga nagakapa-kapa.

Artwork ka Tagsulat.

Artwork ka Tagsulat.

Pero indi man natun maasi-asi ang pagtudlo kanatun ka Iningles bangud nga nangin mayad man ang bunga kanatun kar-on. Laban nagapasalamat kita sa atun edukasyon kag sa atun dara nga labing importante nga armas sa atun pagpasimpalad sa kalibutan – ang paghambal, pagsulat kag paghangup kang pulong nga Iningles. Pero andut islan pa nanda dya? Ria bangud sa mga pagtuon kag paglantaw kang pagka-“exclusive” kang edukasyon, nga ang edukasyon para lamang sa mga pinili, nga ang edukasyon may dulonan gani ang iban indi makapasakup ukon mahina ang anda’ng pagpasakup.

Ang pagturuk sa atun mother tongue ukon namat-an nga hambal bilang sangka pamaagi sa pagtudlo sa mga nagaumpisa mag-eskwela nga mga kabataan isara ka importante nga lihuk ukon buruhatun. Ang katuyuan amo ang sangka “inclusive” nga edukasyon, ang wara’t pili sa pag-abay kang mga pulong ukon hambal nga tumanduk, mga pulong nga naman-an kang bata halin kang gamay tana. Ginapatihan nga ang pag-usar kang hambal nga ginbahulan kang bata sa panguna nga mga tuig kang pag-eskwela mas makapapag-un kang pundasyon sa pagsulat, pagbasa kag paghangup ka mga konsepto. Labi pa, ang pagtugru ka importansya sa mother tongue isara ka bahul nga tikang agud mapadayon ang mga “dialects” ukon “indigenous languages” sa bilog nga kalibutan. Kon ang sangka hambal ukon pulong kuno ang madura, daw angay man nga napanas ukon nadura ang ria nga kultura kang sangka tribu ukon komunidad. Kon mapag-un ang pundasyon kang bata sa ana’ng hambal, mapasiguro ang kabuhi ka ana’ng namat-an nga pulong kag kang ana’ng kultura nga ginbahulan. Sa ana’ng paghangup kang ana’ng ginhalinan, ginapatihan nga mangin mabakud ang pundasyon ukon harigi kang edukasyon kag hapus run lang ang pagdugang ukon pagsampaw kang duro pa gid nga mga konsepto samtang nagasaka ang bata sa halintang kang pagtuon. Ang ra’ng nanay nga hambal amo ang magaagubay sa nagatubo nga paminsarun kang bata hasta sa ana’ng paghamtung sa pagtuon.