Skip to content

Posts tagged ‘KUON KANG KATAW’

5
Nov

Domingo Ti Aga sa Taft Avenue ni John Iremil Teodoro

KUON KANG KATAW / JOHN IREMIL E. TEODORO / Ginbata kag nagbahёl sa baybayёn kag taramnanan kang Maybato Norte, San Jose de Buenavista, Antique. Sangka premyado nga manunulat, awtor tana kang pulo ka mga libro kang mga binalaybay, sugidanёn, kag sanaysay sa Kinaray-a, Filipino, Hiligaynon, kag Ingles. Miyembro tana kang Executive Board kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Tana ang Bise Presidente kag Kalihim Heneral kang ORYANG: Katipunan ng mga Gurong Filipino para sa Bansang Filipino. Nagaestar tana kadya sa Syudad Pasig.
(Credit sa Portrait kang Manunulat: FUSIN).

Domingo Ti Aga sa Taft Avenue
Ni JOHN IREMIL TEODORO

SAMTANG ginasëlëng ko ang mga sarakyan nga nagaaragi sa Taft Avenue kag ang mga tren nga nagapundo sa Vito Cruz Station sa ibabaw, ang Maybato ang ginapanëmdëm ko. Bëkën ang Maybato kadya kundi ang Maybato kato kang bata pa ako.

Nagapamahaw ako sa McDonalds sa ingëd kang La Salle. Tëngëd hay Domingo kag pasado pa lamang alas-otso sa aga, isut gawa ang tawo. Kon weekdays kag bisan asta Sabado, alas-siyete pa lamang sa aga nagagirinëtëk kag nagagirinual rën ang mga tawo. Wara ako manamian sa mga karan-an nga duro tawo kag gahëd. Sangka sumpa dya kon rëgya ikaw sa Manila. Amo ria nga talagsa lang takën nagaagto sa mga mall. Mas gusto ko magpakuribëng sa akën condo rëgya sa Taft ukon sa kuwarto ko sa balay rugto sa Pasig.

Pero kaina, daw ginatamad ako magraha kang pamahaw. Wara abi ako nag-uli kadya sa Pasig hay ginbëël rën ni Sunshine ang mga ralabhan ko kagabii. May rali abi kar-on sa hapon sa EDSA Shrine kag basi matrapik ako. Aragyan dya pauli sa amën sa Rosario. Tëngëd kinahanglan ko magbakal kang mga bulong ko nga pang-maintenance sa Mercury Drug sa kilid kang St. Benilde, napanëmdëm ko nga magtabok rën lang pa-McDo pagkatapos para rugto mamahaw. Tutal Domingo man kag siguro isut ang mga tawo. Nahidlaw rën man ako sa longganisa kang McDo.

Rakë gid man mga bakante nga lamesa pagsëlëd ko. Sangka tawo lang ang nauna kanakën sa counter. Ang lamesa nga nagaatubang sa Taft ang ginpili ko. Kag amo to, nadëmdëman ko ang Maybato kang kabataan ko.

Namit ang longganisa kang McDo. Bëkën lang garing healthy kon adlaw-adlawon. Namit ang garlic rice. Mayad hay napënggan ko ang akën kaugalingën nga mag-order kang sangka extra. Trying hard ang Katáw nga magniwang. Nadëmdëman ko ang kalukalo ni Nanay Dang-Dang, asawa kang pakaisa ni Tatay nga si Tatay Pidi nga ang balay sa binit-baybay.

Kasra rugto ako sa balay nanda kag gusto ko magkaën kang kalukalo. May bahaw pa sa kaldero nanda sa dapog pero wara it mantika. Tëngëd hay gusto ko gid kang kalukalo, ginkalukalo ni Nanay Dang-Dang ang bahaw kag ginwiriwiskan lang kang tubig kag asin hay wara it sëlëd ang lapád nanda nga ginabëtangan kang mantika.

Nalipat rën ako kon ano ang dapli. Siguro binuog nga hawol-hawol ukon pinamarhan nga tamban. Ukon basi pinaksiw man nga sigisigi nga kontra ko gid kon amo dya ang dapli sa balay. Pero kon sa balay ako nanday Nanay Dang-Dang kag Tatay Pidi, daw namit man dya gali idapli.

Samtang ginasëlëng ko ang Taft Avenue kadya nga Domingo ti aga, klaro ang laragway kang dapog nanday Nanay Dang-Dang sa akën paminsárën. Makita ko pa ang kuron sa kilid nga buta kang asin, pati ang natumpok nga abo sa kilid. Daw masimhutan ko pa ang bag-ong bis-ak nga paklang nga garatong nga nahantal sa itaas kang dapog. Mabatian ko ang hëyëp kang hangin halin sa dagat sa mga dahon kang tag-asan nga niyog sa palibot. Kag ang balëd sa baybay, daw nagalinagabëng. Siguro nagaburubagyo kang hapon nga to kang ginparaha ko si Nanay Dang-Dang kang kalukalo bisan wara it mantika.

Matapos ako magpamahaw, napensaran ko nga sëlngën kon rëgyan rën ang tawo nga nagabaligya kang bayabas sa binit kang kudal kang Rizal Stadium. Mëgë lang dya nga paranawon halin sa McDo. Rugto gid man tana. Buta ang anang kariton kang daragkël nga mga bayabas nga ang kalagtëm daw nagakanang-kanang.

Ang tag-P60 ang ginpili ko. Bag-o kuno abot dya. Mas bahël dya kaysa akën inëmël. Darwa ang ginbakal ko. Ginpamangkot ko ang laki kon diin pa naghalin ang mga bayabas na. Sa Cagayan de Oro kuno. Rayë ba. Mas rayë pa kaysa Antique.

Nagbëg-at ang itëm ko nga tote bag. Hinay-hinay lang ako sa pagpanaw pabalik sa condo. Naagyan ko liwan ang McDo. Bag-o ang entrance kang La Salle sa South Gate. Siyempre sarado.

Nagakanang-kanang kadya nga aga ang kaputi kang maambëëng nga La Salle Hall. Ang dumaan nga building kang La Salle ng nalista sa sangka libro kang sanglibo nga mga pinakamaambëng nga building sa bilog nga kalibutan. Kon Lunes kag Miyerkoles, nagaklase ko rëgyan.

Kon sa Maybato lang ako kadya, nagapanaw-panaw siguro ako sa bibian kang baybay. Kang gamay pa ako, mga amo dya oras nagatakas si Tatay Pidi imaw ang iban pa nga mga mangingisda sa Maybato. Man-an mo kon duro sanda dawi hay namit gid ang ngirit ni Tatay Pidi bisan rayë pa. Makauli ako nga may bitbit nga tinuhog kang mapulapula nga bukáw-bukáw.

Kadya garing, nagagirinëtëk rën ang mga balay sa kaniyugan kang Maybato. Pira rën ka tuig nga nagtaliwan sanday Nanay Dang-Dang kag Tatay Pidi. Darwa rën ka tuig ang nagligad kang urihi ako makarigos sa baybay rugto. Daw lang-ëg rën ang tubig kag nagalatab sa panit kang dagat ang gasolina kag lana halin sa mga daragkel nga pumpboat nga pangisda. Nangatël ako kag nagtakas dayon.

Masëbë man daad. Pero nalipay man ako gihapon nga sa mga Domingo ti aga pareho kadya rëgya sa Taft Avenue, mahimu ko man gihapon balikan sa akën kasingkasing ang Maybato kang akën matam-is nga kahapon.

[Nobyembre 5, 2017
Tore kang Katáw]

Advertisements
28
Jul

Ginlingling Ko ang Darwa ka Láki nga Nagapangihi sa Praga ni JOHN IREMIL E. TEODORO

Litrato ni J.I.E.Teodoro.

Litrato ni J.I.E.Teodoro.


KUON KANG KATAW / JOHN IREMIL E. TEODORO / Ginbata kag nagbahёl sa baybayёn kag taramnanan kang Maybato Norte, San Jose de Buenavista, Antique. Sangka premyado nga manunulat, awtor tana kang pulo ka mga libro kang mga binalaybay, sugidanёn, kag sanaysay sa Kinaray-a, Filipino, Hiligaynon, kag Ingles. Miyembro tana kang Executive Board kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Tana ang Bise Presidente kag Kalihim Heneral kang ORYANG: Katipunan ng mga Gurong Filipino para sa Bansang Filipino. Nagaestar tana kadya sa Syudad Pasig. (Credit sa Portrait kang Manunulat: FUSIN).

KUON KANG KATAW / JOHN IREMIL E. TEODORO / Ginbata kag nagbahёl sa baybayёn kag taramnanan kang Maybato Norte, San Jose de Buenavista, Antique. Sangka premyado nga manunulat, awtor tana kang pulo ka mga libro kang mga binalaybay, sugidanёn, kag sanaysay sa Kinaray-a, Filipino, Hiligaynon, kag Ingles. Miyembro tana kang Executive Board kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Tana ang Bise Presidente kag Kalihim Heneral kang ORYANG: Katipunan ng mga Gurong Filipino para sa Bansang Filipino. Nagaestar tana kadya sa Syudad Pasig.
(Credit sa Portrait kang Manunulat: FUSIN).

PAGSËLËD ko sa courtyard kang Franz Kafka Museum ang una ko nakita amo ang estatwa sa tënga kang darwa ka láki nga nagapangihi. May pira ka mga tawo nga nagasëlëng kadya kag nagakirinadlaw. May sangka dalagita nga puti nga game nga nagposing sa tënga kang darwa ka laki.

Kalbo ang darwa ka laki. Siguro nahëman sa bronse pero ang bilog nanda nga lawas may mga linya-linya nga ang epekto sa mata daw hologram sanda. Nagahulag ang andang hawak asta hita. Nagasaka-panaog man ang andang kinatawo nga daw bahël nga Swiss knife nga may nagasumpit nga ihi. Ang ginatindëgan nanda nabaw nga pond nga may masinaw nga tubig.

Wara sanda nagayëhëm. Ginasëlëng nanda sa mata ang sara kag sara. Nagapataasay kang ihi? Amo bala dya ang Kafka humor? Nagkadlaw ako sa akën kaugalingën. Ginpiktyuran ko sanda gamit ang iPad ko kag cheappanggels nga digital camera nga violet. Excited rën ako magsëlëd sa museo. Nalipat ako nga sëlngën ang tig-ulo kang estatwa nga to kag kon sin-o ang eskultor.

Hi-tech ang Franz Kafka Museum. Nagagamit kang mga sulo, sound, kag video sa pag-istorya kang kabuhi kadyang manunulat kang Praga, kag sa pagpatiraw kang anang mga sinulatan. Dëlëm kag itëm ang mga dingding kag kortina sa sëlëd. Daw nagasëlëd ikaw sa utok ni Kafka.

Litrato ni J.I.E.Teodoro.

Litrato ni J.I.E.Teodoro.


Sa kolehiyo pa ako sa University of San Agustin kang mabasa ko ang The Metamorphosis. Mëgë dya nga nobela parti sa sangka láki, si Gregor Samsa (Indi ko malipatan ang ngaran na), nga pagbugtaw na sangka aga higante rën tana nga tánga. Dalming. Pagkatapos ko basa kadya, sunod ko nga ginhëram ang mas damël na nga nobela nga The Castle. Maan, indi ko maintiyendihan kag wara ko gintapos basa. Kag wara rën ako nagbasa pa liwan kang mga sinulatan na.

Ginbata si Kafka sa Praga kang 1883 nga kato sentro kang Bohemia nga sakëp kang Austro-Hungarian Empire. Kadya ang Praga ang kapital kang Czech Republic. Sa siyudad nga dya tana nagbahël, nag-eskuwela, nag-obra, kag nagsulat. Tëngëd darwa ka gabii lang kami rugto kag may sangka adlaw lang ako nga maglibot, ginpangako ko sa akën kaugalingën nga bisan ang museo na lang nga dya ang agtunan ko okey rën ako. Amo ria pag-check in namën sa hotel, nangayo dayon ako kang mapa kag ginpangita kon sa diin ayon ang museo. Medyo rayë sa amën hotel pero puwede panawon.

Antes pa ang kami magbiyahe, ginbaydan rën ni Jonas ang city tour namën nga apat. Bëkët man abi tana pamilyar sa Praga kag indi tana kamaan kang lengguwahe. Ti imaway kami nga apat sa city tour. Kang magpondo ang tourist coaster namën sa Prague Castle kag nanaog kami mamasyar kag magpapiktyur, gintsek ko ang mapa. Daw rugto lang sa idalëm gawa ang museo sa Dalan Cihelná. Medyo rayë pero makita ko ang sikat nga Charles Bridge kag suno sa mapa rapit ang museo sa tulay nga dya. Ginaburubanta ko nga mga sangka oras nga panaw. Mayad hay panaog man hay sa ibabaw kang bukid ang kastilyo.

Kang makita ko ang lapad nga hagdanan panaog sa direksiyon kang Charles Bridge, naglisensiya ako kanday Mimi kag Jonas nga indi rën ako magtawas sa city tour. Mapanaw lang ako kag pangitaën ko ang Franz Kafka Museum. Dayon man sanda nagpasugot. Nag-amag si Juliet kanakën. Pero ginhambalan namën nga indi puwede tana magtawas hay mapanaw lang ako pauli sa hotel kag rayë.

Medyo dalëm gid man ang hagdan nga ginapanaugan ko halin sa plasa kang kastilyo. Tëngëd pasado alas-dose rën, nangita anay ako kang restawran nga kan-an ko. Siyempre ang ginpili ko, restawran nga isut lang ang tawo. Nagkaën ako kang spaghetti Bolognese sa sangka Italian restaurant. Guwapo daad ang tatlo ka waiter garing wara sanda nagayëhëm. Nadiskubre ko later nga wara gid man gali nagayëhëm ang mga waiter kag waitress sa Praga. Bisan sa restawran kang hotel namën, wara man nagarëyëhëm ang nagasirbe kanamën. Amo dya siguro ang idea nanda kang mangin pormal kag respectful sa mga kustomer.

Halin sa restawran, pira man gawa ka mga dumaan nga kalye ang gin-agyan ko. May sangka parke pa ako nga naagyan nga rakë mga kahoy kag bulak. May mga bench nga puwede pungkuan. Isut lang ang mga tawo. Kon wara ko lang ginapangita ang museo ni Kafka, nami daad mag-istambay anay rugto. Pira pa ka kalye ang ginbaktas ko antes ko makita ang litrato ni Kafka sa rayë. Nagdalidali ako agto kag rugto gid man ang ginasagap ko nga museo.

Abaw, lima gid tana ka libro ang ginabakal ko sa Franz Kafka Museum Shop. Siyempre may imaw pa dya nga t-shirt kag tote bag. Maan dyan. Pero wara ako naluoy sa akën debit card. Bahala rën kon mamulubi ako. Maagwanta dapli ka asin e pagbalik sa Manila!

Litrato ni J.I.e. Teodoro.

Litrato ni J.I.e. Teodoro.


Siyempre nagbakal gid ako kang The Metamorphosis and Other Stories (Oxford University Press, 2009). Mabakal ko man dya tuod sa Manila pero mayad tana ria nga rëgya ko gid ginbakal sa Praga. May tatlo man ka gagmay nga hardbound nga ginbalhag kang Twisted Spoon Press: Contemplation (una kuno nga libro ni Kafka. Dalming. Natapos ko basa kang nagabiyahe kami halin sa Praga paagto sa Krakow.), A Hunger Artist, kag A Country Doctor. Ang panglima, Letters to Milena. Nami ang mga sulat nga dya hay very human si Kafka rëgya. Sa kadalëm kag kadëlëm abi kang mga estorya na, daw may pag-dark angel ang dating na. Siyempre mga translation lang dya tanan hay sa Aleman nagsulat si Kafka.

Mga darwa man ako ka oras sa sëlëd kang museo. Pagguwa ko, may nakita ako nga gamay nga plasa nga may mga purungkuan nga naharunan kang magapa nga mga kahoy. Dapat maági gid ako sa Charles Bridge patabok sa Old Town. Kunsabagay, amo gid man dya ang pinakarapit nga tulay. Pero napanëmdëm ko, timprano pa man. Kag alas-diyes pa nagasalëp ang adlaw. Indi ko kinahanglan magdali uli sa hotel.

Litrato ni J.I.E. Teodoro.

Litrato ni J.I.E. Teodoro.


Nagpungko ako sa sangka bench nga kahoy sa gamay nga plasa kag ginbasa ko ang libro kang mga sulat ni Kafka. Kag na-in love dayon ako kana. Magluwas nga guwapo tana sa darwa ka litrato na sa sagwa kang museo.

Kang makabatyag ako gëtëm, nagsëlëd ako sa sangka gamay nga coffee shop sa tabok-karsada nga ang ngaran Bakeshop: Little Bakery. Gusto ko mangape kag magkaën kang tinapay ukon keyk para may energy ako magpanaw. Guwapo kag bëët ang puti nga laki nga bantay. Kamaan mag-English. May mga keyk kag tinapay sa kristal nga estante. Sa sangka gamay nga lamesa, may macaroons. Nag-order ako kang kapi kag darwa ka macaroons—pink kag green. Namit!

Halin sa kapihan nga to gintultol ko ang dalan paagto sa Charles Bridge. Pero antes ako makalab-ot sa dumaan nga tulay, naghapit anay ako sa sangka gamay nga estudyo kang sangka pintor kag nagbakal kang ref magnet kang Praga nga ang disenyo halin sa isara sa mga peynting rugto. May ginsëdlan man ako nga bookstore nga nakapangaran kay William Shakespeare nga puro libro sa Ingles lang ang baligya. Nakabakal ako rugto kang sangka libro ni Wisława Szymborska hay ang sunod namën nga destinasyon—Kraków, Poland.

Medyo patuklad ang karsada pabalik sa hotel namën. Pasado rën ala-siyete ti gabii. Sakit rën ang akën mga kahig ka panaw. Alas-dose pa lang kang udto-adlaw, nagapanaw rën ako nga nagapanaw sa palibot kang Praga. Daw wara man ako nakabatyag kang kakapoy hay nami ang mga makita—mga dumaan nga byilding, mga bulak, mga madëagën nga baligya, mga guwapo nga laki nga iba-iba ang korte kag kolor.

Sara pa, bisan mainit ang sirak kang adlaw, bugnaw ang hëyëp kang hangin kag ramig sa pamatyag kon sa haron ako nagapanaw. Amo ria bisan nga nagatalang ako hay nagasararanga lang ang mga dalan, daw sa wara lang kanakën. Wara gid ako ginapamalhas kang bongga.

Pero tatlo pa ka karsada ang laktëdën antes ko makaabot sa hotel. Darwa gid ba ako ka beses nagpahuway sa binit-karsada. Mayad hay may mga bangku man. Nagpungko pa gani ako kag nagpanigarilyo kang sangka stik sa lapad nga bisagra kang bintana kang sangka bangko. Mayad hay sanag pa ang sirak kang adlaw. Pero laka rën e ang mga nagaagi nga sarakyan kag mga tawo.

Daw malup-og rën gid ako pagtuktok ko sa amën kuwarto. Si Juliet ang nagbukas. “John! Nakëlbaan kami ambi namën nadura ikaw!” hambal na nga nasadyahan gid nga makita ako. “Nag-itëm ikaw kag nagniwang,” hambal na.

“Siyempre, Be kaina pa akong kang alas-dose nagapanaw,” sabat ko.

Matapos ako makapahuway gamay, ginpakita ko kanday Mimi kag Jonas ang mga piktyur ko. “Be, sëlnga bala may ginpikyuran ako nga darwa ka laki nga nagapangihi,” hambal ko kay Juliet.

“Ha? Andët ginpiktyuran mo? Bawal ria rëgya sa Europe!” hambal na dayon parapit kag sëlëng sa iPad ko. “Ay, mga estatwa man lang gali,” kuon na kag dayon kadlaw.

“Kuya, shower ikaw anay antes magturog. Basa ikaw kang balhas,” hambal ni Mimi.

Mëëk ang turog ko kang gabii nga to. Pero pagkaaga pagbugtaw ko, nagasakit rën ang akën nawala nga tuhod kag batiis. Nabëdlayan ako magsaka kag magnaog sa hagdan.

 

 

[27 Hulyo 2016 Miyerkoles

Lenhovda, Sweden]