Skip to content

Posts tagged ‘Mother Tongue’

11
Jun

BUKAS RUN KAG LIBRE: KAHIRUPAN BANTUGAN SA PAGSULAT SA KINARAY-A (Bantugan Writing Fellowship)

Bantugan sa Panulatan Kinaray-a | Poster halin sa Facebook Page

BUKAS RUN KAG LIBRE ANG APLIKASYON para sa una nga BANTUGAN SA PANULATAN KINARAY-A, sang ka kolaborasyon kang Department of Literature, College of Liberal Arts – De La Salle University;St. Anthony’s College; University of Antique; Kasingkasing Press; kag Balay Sugidanun ang KAHIRUPAN BANTUGAN SA PAGSULAT para sa mga manunulat sa Kinaray-a.
Katuyuan kang Kahirupan nga tugroan ang mga manunulat kang higayon sa mahinumdumun nga pagtamud sa mga isyu sosyo-politikal kag pangkadunaan, kag kang pagtuytoy sa parasandigan lingwistika kang Kinaray-a. Ginasuportahan man kang Kahirupan ang katuhayán artistika kang mga manunulat, kag ang katunogan kang nagapanigdâ nga mga limug sa panulatan Kinaray-a. Ginaagda man ang mga kahirup nga magpasakup sa BPK kag gamitun ang mga higayon sa pagbalhag nga ginadara kang mga manog-organisa.
Ang Kahirupan Bantugan sa Pagsulat ginadumarahan ni Dr. Genevieve L. Asenjo, Chair kang Department of Literature kang De La Salle University. Nagalingkod man sa panel ang mga premyado nga mga manunulat nga sanday Dr. John Iremil Teodoro, Graduate Program Coordinator kang DLSU-Department of Literature kag Secretary General kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas; Noel Galon, publisher kang Kasingkasing Press; Genaro Gojo-Cruz, fakulti kang DLSU kag expert sa panulatan pangbata; Dr. Jelyn Odango-Alentajan, VP for Academic Affairs kang University of Antique; kag Jose Edison Tondares, iskolar sa pulong Kinaray-a.
MEKANIKS
1. Sumponganan ang pagbaton sa Kahirupan. Pulo (10) lang ka bilog nga kahirup ang pagabatunon. Ang mga aplikante pagapiliun suno sa ginsumite nga kasanglitan kang andang mga sinulatan, pagpaniglawas kang katuhayan artistika, kag gakup kang pulong Kinaray-a.
2. Ang Kahirupan pagahiwatun sa 23-25 Agosto 2019 sa Brgy. San Pedro, San Jose de Buenavista, Antique. Ang mapili nga kahirup may libre nga pagkaun kag iristaran, pilete para sa overland nga byahe sa sulud kang Panay Island paagto kag halin sa hiriwatan kang programa, materyales kang hanasan, kag makabaton kang Pamatuod kang Kahirupan. Ang ibang gasto pagapangabagahun kang kahirup.
3. Ang pagbaton kang aplikasyon bukas halin sa 30 Mayo 2019 kutub 15 Hulyo 2019. Ang mga aplikante nga ginbaton sa Kahirupan igaanunsyar sa 31 Hulyo 2019 paagi sa e-mail kag mga webpages kang Bantugan sa Panulatan Kinaray-a, Balay Sugidanun, kag Kasingkasing Press.
4. Para mag-aplay sa Kahirupan, ang aplikante dapat magpadara kang sulat aplikasyon nga nalakipan kang bag-o nga 4R ka bahul nga litrato kang manunulat, kag kasanglitan kang mga sinulatan nga pinakanagatiglawas kang estilo kang manunulat kag ang anang mahinumdumum nga sabat sa mga isyu sosyo-politikal kag pangkadunaan. Ang mga pananglit sa kategorya kang panulatan pangbata sarang maggamit kang ikamayad-lawas kag bisan ano sa mga pangunahun nga mga kabilinggan moral nga nagakaigo sa mga bata sa mga tuig kang pagpasad kang andang gawi. Ang sulat aplikasyon dapat mag-abay kang kumpleto nga mailing address, e-mail address, kag numero mobil/CP. Ipadara ang aplikasyon sa <bantugan_k@yahoo.com> sa idalum kang tig-ulo nga: Aplikasyon sa Kahirupan Bantugan sa Pagsulat.
5. Tanan nga kasanglitan kang obra dapat enkoded sa bugu nga bond paper format nga may sang ka pulgada nga gilidan sa tanan nga kilid. Ang mga prosa dapat enkoded sa 1.5 espasyo samtang ang mga poema ukon proema sa tigsang ka espasyo. Darwa ka pananglit ang dapat isumite para sa mga panaysay, bugu nga sugidanun, matinugahun nga non-fiksyon, kag mga poema nga indi magkubus sa sang gatos ka linya; lima ka pananglit ang dapat isumite para sa mga poema nga kubus sa sang gatos ka linya, mga fiksyon tuháw ukon kirab, kag mga sinanto pambata; sang ka pananglit nga kapitulo kag sinopsis kang bilog nga obra kon magasumite kang nobela; sang ka pananglit kang bilog nga obra kon magasumite kang play ukon nobeleta.

Halin ang litrato sa FB page kang Diocesan Commission on Mass Media and Social Communication – Antique

The BANTUGAN SA PANULATAN KINARAY-A (BPK), a collaboration of the Department of Literature, College of Liberal Arts – De La Salle University; St. Anthony’s College; University of Antique; Kasingkasing Press; and Balay Sugidanun is pleased to offer the KAHIRUPAN BANTUGAN SA PAGSULAT (Bantugan Writing Fellowships / Kahirupan) to writers in Kinaray-a.
The program intends to give writers an opportunity for thoughtful responses to socio-political and environmental issues, and mentoring on the literary merits and linguistic standards of the Kinaray-a language. It further seeks to support artistic diversity among writers and amplify emerging voices in Kinaray-a literature. It also encourages fellows to join the BPK and maximize publication opportunities presented by the organizers.
The Kahirupan is directed by Dr. Genevieve L. Asenjo, Chair of the Department of Literature of the De La Salle University. Also on the panel are award winning writers Dr. John Iremil Teodoro, Graduate Program Coordinator of the DLSU-Department of Literature and Secretary General of the Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas; Noel Galon, publisher of Kasingkasing Press; Genaro Gojo-Cruz, faculty of DLSU and an expert in children’s literature; Dr. Jelyn Odango-Alentajan, VP for Academic Affairs of the University of Antique; and Jose Edison Tondares, Kinaray-a language scholar.
MECHANICS
1. Acceptance to the Kahirupan is competitive. Only ten fellows will be accepted. Applicants will be selected based on the work samples submitted, representation of diversity, and grasp of the Kinaray-a language.
2. The Kahirupan will run from 23-25 August 2019 and will be conducted at Brgy. San Pedro, San Jose de Buenavista, Antique. Fellows are entitled to a fellowship certificate; board & lodging for the duration of the program, and computed overland travel within Region 6. Other expenses will be to the account of the fellow.
3. Application is open from 30 May 2019 to 15 July 2019. Applicants accepted to the Kahirupan will be announced on 31 July 2019 via e-mail and the webpages of the Bantugan sa Panulatan Kinaray-a, Balay Sugidanun, and Kasingkasing Press.
4. To complete an application for Kahirupan, the applicant should submit an application letter with a recent 4R size photo of the writer, and work samples that best represent the writer’s style and informed response to socio-political or environmental issues. Work samples under the category of children’s literature may consider health and any of the primary moral values suitable for children in their formative years. The application letter must bear the applicants’ complete mailing address, e-mail address, and mobile number. Send applications to <bantugan_k@yahoo.com> under the heading/subject: Application Kahirupan Bantugan sa Pagsulat.
5. All work samples should be encoded on a short size bond paper format with one inch margin on all sides. Prose works should be encoded at 1.5 spacing while poetry or proems at single spacing. Two work samples should be submitted for essays, short stories, creative non-fiction, and poems of a hundred lines or more; five work samples should be submitted for poems of less than a hundred lines, flash fiction, and nursery rhymes; one work sample of a chapter plus a synopsis of the entire work when submitting a novel; one work sample of an entire work when submitting a play or a novelette.
Advertisements
20
Oct

Kung Paano Mabuhay, Ayon sa Tamawo

Kung Paano Mabuhay, Ayon sa Tamawo

Genevieve L. Asenjo

 

Tao rin ang tamawo. O may tao na isa palang tamawo. Magkaiba sila. Kahit parehong tubig ang 65-75% ng kanilang taong-katawan. Maaaring ang isa, halimbawa ang tao, ang hindi marunong lumangoy, kahit pa pareho silang taga-isla. Higit dito, tao ang tao dahil may kaluluwa. Ang tamawo, pinipili niya na magka-kaluluwa, kapalit ng pagkawala ng kapangyarihang maging invisible.

Isa siyang tamawong tubig na may kaluluwa. Ngayong tag-araw at mahal ang tubig sa siyudad, gusto niya maging invisible. Kailangan niya ng gintong bangka. Ito ang sakayan ng kanyang mga ninuno. Naglabas-masok ang mga ito sa mundo ng tao at mga diwata at maligno. Sa lupa at tubig. Ipinagtapat niya ito sa kanyang roommate. Buang, sabi sa kanya, ano’ng droga ang tinira mo? Para nga siyang tinira ng M16 – braaaatatatatat-tatat-tat. Kitang-kita niya ang katawan, isang tangkay ng lila na orkidyas. Tumatagas ang katas nito sa aspaltong kalsada. Kaharap na nga siya, ayaw pa rin paniwalaan: paano na kung isang balita na lang, o kuwento?

Iniwan niya ang roommate at ang kanyang bangkay. Isang lawa sa kalsada ang tagas ng kanyang dugo. Wala na ba siyang kaluluwa?

Sinubukan niya kung invisible na siya: kaharap ng salamin, sinuyod ng kanyang hintuturo ang natitira, at nanatili, na natatanging pisikal na palatandaan ng isang tamawo: ang kawalan ng guhit ng gulod sa gitna ng ilong, kabit sa bibig. Narito pa rin siya at naaaliw siya sa mukha. Maganda pala siyang tamawo. Kulay mais ang kanyang buhok. Kulot-kulot, hanggang mga balikat. Matangos ang kanyang ilong. Makapal ang kanyang mga kilay – natural – katulad ng kanyang mahahabang pilikmata. Galing siya sa angkan ng pinakasikat na tamawo ng Panay, si Prinsesa Olayra. Nabihag ito ng pag-ibig ng isang dayuhan. Kaya nawala, at naging alamat. Nagpapakita ito sa mga mangingisda, sakay ng kanyang gintong bapor.

Isang kuwento ng pangungulila si Prinsesa Olayra. Ayaw niya. Wala nang silbi ang pangungulila sa kanya. Nasa syudad siya at mahal ang tubig. Nagdesisyon siyang ipagpaliban ang pagiging invisible.

Muli siyang nanalamin. Hanggang naging pagkahumaling ito: mula sa salamin sa kuwarto na kanyang nirerentahan, hanggang sa salamin ng kanyang cellphone habang sakay ng dyip, hanggang sa salaming pader ng beauty salon saan siya nagtatrabaho. Ngayon lang, sa mga sandaling ito, habang pinapalambot niya ng hand cream ang mga kamay ng dalagang customer, habang dumudulas ang kanyang mga daliri sa balat ng dalaga, tanong niya: “Bisaya ‘kaw, Mam?”

“Ilongga.”

“Siling ko gid, e. Sabi ko na nga ba. Basta gwapa, Ilongga gid.”

Sampung taon na siya sa beauty parlor na ito. Palagi, kapag gwapa o gwapo ang customer, tama ang kutob niya: Bisaya. Kinukumpirma na lang ng kanilang probinsya o syudad: Bacolod, Cagayan de Oro, Cebu, Dumaguete, Iloilo.

Natuwa siya sa pagpapatotoo na ito ng customer. Napakanta siya. Ito ang awit na narinig ng isang datu sa isang epiko. Pumapalaot sa dagat ng Panay ang gintong balangay na sinasakyan ng datu. Kasama niya ang kanyang kapatid na nalikha sa isang ritwal, at mga alipin. Nasabi na sa kanya ng kanyang mga kaibigang kaluluwa ang pangalan at lugar ng kanyang katapat na dalagang mapapangasawa. Isang pakikipagtagpo ang paglalakbay na ito. Ngunit narinig niya ang awit. Tinunton ng kanyang gintong balangay ang baybayin na pinagmulan ng awit. Nakaharap ng datu ang isang diwata na katutubo ng isang kuweba. Nakita niya ang pinakamaganda at pinakabata sa kanila at na-engkanto siya! Nakipagniig siya dito sa ikapitong silid ng kuweba. Sinasabi na maging sa lahat ng diwata sa kuweba na iyon. Kaya nakalimutan ng datu ang layon. Hanggang isang araw, nahimasmasan siya at nagpaalam. Nainsulto ang mga diwata, nagalit sa kanya. Isinara nila ang pintuan ng kuweba: naging bilanggo nila ang datu.

“Mirisi nia. Maayo gani,” sabi ng dalagang customer. Buti nga sa kanya. Tumawa sila. May tinig ito na nagsasabi “hindi karaniwan na babae ang nagtuturo sa isang datu kaya kailangang gawin ng sinaunang taga-kuwento na isang daan at libong babae ito.”   Ganito ang halaga ng lalamunan. Naiintindihan nila ito pareho. Magkaibigan na sila ngayon. Nagpatuloy sila sa pagsalita sa Hiligaynon. Sa lambing ng kanilang boses kumapit ang nail polish na electric pink sa mga kuko ng dalaga, sa mga kamay at paa. Bumagal ang oras sa loob ng parlor. Nangamoy ito ng batchoy. Tumaas ang init. Nagutom sila pareho, isang pangungulila. Kaya iniliko niya ang usapan nila ng dalaga sa matatamis na gawa halo ang asukal na muscovado. Tumambad sa kanya ang malawak na tubuhan ng Negros. Nakita niya rito ang kanyang bangkay, nakahandusay na tangkay ng lila na orkidyas. Sigurado siya. Siya ito, dito itinapon. At ngayon niya lang naisip: may humanap ba sa kanya? Halimbawa, ang kanyang roommate? Iniyakan ba siya?

Nalungkot siya. Ano ang kanyang numero? Tumigil siya sa pagpapahid sa mga kuko ng dalaga, huminga. Nagtatanong ang mga mata ng dalaga at nakita niya rito ang dagat. Nagpatuloy siya sa ginagawa para malangoy niya ang dagat na ito. Ngunit kinilabutan siya nang maalala na marami rin ang namamatay dito. Marami rin ang basta na lamang nawawala. Halimbawa, kinain ng pating, ng buwaya. Pinirata. Mula noon hanggang ngayon. Isa ba itong konswelo, na hindi siya nag-iisa?

Pinagmasdan niya ang dalagang customer. Nakikita niya ang mga bidang babae sa mga telenobela sa mukha nito, sa maputi at pinong balat, sa balingkinitang katawan. Hindi katulad niya na walang gulod ng kanal sa itaas ng bibig. Pinagtakhan niya kung may kaluluwa ang dalaga. Ano ang hugis nito? Mala-sea horse? Mala-yapak ng higante? Amoy rosas? Ng ilahas na orkidyas? Ng halamang gamot, halimbawa, herba buena? Naiiyak ba ang dalaga sa mga balita ng patayan? O matatakot sa kanya kapag ikukuwento niya ang nakita niyang sariling bangkay? O magagalit na may mga bangkay sa mga tubuhan ng Iloilo at Negros?

Ito ang kanyang nabigkas: “Minsan ba, Ma’am, naisip mo rin na basta na lang hindi magpakita…?”

Abala ang dalaga sa kanyang cellphone. Ngunit sinalubong siya nito ng tingin. Sinasabi ng mga mata nito na naiintindihan niya ang ibig niyang sabihin. Hindi siya buang katulad ng bansag sa kanya ng roommate. Hindi sumagot ang dalaga. Sa halip, pinakita nito ang marka ng laslas sa braso.

“Naku, Ma’am, h’wag,” nasabi niya. Lumabas ito na Tagalog, kaya mariin at pormal ang bagsak ng kanyang tono. “Hirap ng buhay pero dito pa rin ako.”

Ito ang kanyang maiksing kasaysayan: isa siyang Tamawong-Tubig na nalayo (hindi lumayo) sa malaking ilog sa isla na tahanan ng kanyang mga ninuno. Dumating isang araw ang “malaking tao” at mga kasama nito sa kanilang sityo sa gilid ng malaking ilog. Nakituloy sa kanilang matatanda. May mga dala silang tabako, alak, bigas, lumang damit, at pera. Nagkaroon ng sayawan, kantahan, kainan. Isang umaga, natuklasan na lang nila na hinahawan na ng mga ito ang kanilang malalagong bakhawan, matatandang punongkahoy at mga gamot-halaman. Pinagbawalan na rin silang magkaingin sa kanilang mga burol.

Binuwal ng kanilang chainsaw ang matandang bubog saan siya at ang kanyang pamilya nakatira. Wala na silang kapangyarihan kundi kaluluwa. Hinakot pati ang malalaking bato sa kanilang ilog, na parang nagtampo ito: bumabaw ang tubig.

Higit isang dekada ang nakalipas, sa edad na katorse, dinala siya ng kanyang kaluluwa sa bayan, sa malaking bahay ng “malaking tao.” Nakita niya rito ang ilan sa kanilang mga punongkahoy: ang apitong na kisame, ang narra na mahabang mesa, ang mga muwebles na yari sa mahogany. “Bulig-bulig,” ito ang pakiusap sa kanya ng asawa ng “malaking tao.” Tulong-tulong. Katulong.

Nakapag-aral siya hanggang hayskul. Nakapagpadala ng bigas at sardinas sa pamilya.  Hanggang mabalita ang pagkasunog ng sityo. Hindi nakalikas ang kanyang pamilya. Hindi sila naligtas ng kanilang kaluluwa. Sa loob ng maraming taon, ikinahiya niya, at kinamuhian, ang pagiging tamawo. Wala itong silbi.

Wala ring silbi ang muhi at hiya. Lalo na ngayong hindi na lang gawaing bahay ang kaya niya. Kaya babalik siya sa tubig. Bago pa ito maubos at huhukay siya ng balon mula sa kanyang katawan. Ngunit hindi sa isang malaking ilog. Wala na rin ito ngayon. Isa nang mega-dam. Ang mga natitira, naging mga esplanada na noong panahon ng Espanyol. Ngayon, mga esplanade, salitang French na naiintindihan bilang salitang Ingles, na isang pasyalan lalo na pagsapit ng takipsilim.

Pupunta siya sa isang bagong isla na wala pa sa mapa ng mga turista. Sa bundok at dagat nito, doon siya muling magpaka-tamawo. Taong-tubig na mayroon pa ring kaluluwa. Berde. Aanyayahan niya ang dalagang customer. Sasakay sila ng gintong bangka. Tatawirin nila ang mga isla ng Panay, hanggang Guimaras at Negros. Pupuntahan nila ang tubuhan na pinagtapunan ng kanyang bangkay. Ililibing nila ito, isang tangkay ng lila na orkidyas, kumpleto sa ritwal ng kanilang matatanda, maging ng simbahang Katoliko. Ipagluluksa nila ang isa at libo-libong kamatayan. Halimbawa, ng mga diwata ng kuweba. Pinagbayaran ng kanilang buhay ang kalayaan ng datu. Sa dulo ng kuwento ng matatanda, nakatagpo nito ang nakatakdang mapangasawa at ikinasal sila upang maging tagapangalaga ng mundo. Wala na silang mga tamawo sa mundo ng kuwentong iyon. Masasabi ring wala na sila, bilang kuwento, sa mundo na ito. O mas tumpak: kuwento na lamang sa mundong ito, mahirap pang paniwalaan. Kaya aalagaan niya ang sarili. Tatanim siya ng bagong lila na orkidyas sa kanyang puntod. Tutubo ito at mamumukadkad, lalo na sa mga tag-araw. Mapipitas ito, mga talulot sa tubig para sa isang ritwal ng paggalang. Maririnig ang kanyang boses, ang kanyang nag-iisang lamunan, na sinasabayan ng isang daan at libong kaluluwa ng kababaihan: Narito kamiiiiiii!

Kailanman, hindi siya magiging invisible.

 

_______________________

Nalathala sa Philippines Graphic, 4 Agosto 2018.

Ma-download na PDF: Asenjogenevieve_Kuwento_Tamawo_2018