Skip to content

Posts tagged ‘hurobaton’

25
Jul

Sipal kang Baba

Litrato: M.G.Lachica. Ang suba ka Sibalom kag ang asul nga garhum kang manugbantay nga bukid Porras.

Litrato: M.G.Lachica. Ang suba ka Sibalom kag ang asul nga garhum kang manugbantay nga bukid Porras.


Nenen Geremia-Lachica/Bag-ong Bahit

Nenen Geremia-Lachica/Bag-ong Bahit

Mahambal ko nga ang akun paghamtung bilang manunulat nasandig sa mga gintun-an, nabasahan kag gindiskusyunan sa eskwelahan. Bukut duna sa atun kultura dya’ng mga parasandigan nga laban nagasunod kang mga modelo kang panulatan sa Ingles. Pero bisan pa, bangud pinakatul-an ukon basic nga mga konsepto, akun man dya gingamit nga barasehan sa pagsulat ka mga binalaybay, istorya, panaysayun kag iban pa sa tumanduk nga pulong. Pero indi madura ang pagpamangkot: may atun man ayhan nga mga tradisyon kag parasandigan nga matawag natun duna ukon tumanduk sa atun kultura?

Sa akun pag-umpisa kato sulat kang binalaybay sa Kinaray-a, akun nasapwan nga may pinanubli gid man kita nga duna nga mga pagsurondan sa atun pagbalay ka mga tinaga. Sa atun kultura laban ang hambal kag urihi run lang ang pagsulat, gani ang dya’ng duna nga mga parasandigan naghalin sa atun oral traditions ukon mga harambalun nga kang atun mga mal-am pareho kang mga paktakun, luwa, kag mga sipal kang pagsunloganay kang kita mga bata-gamay pa.

Pagsunloganay

Wara natun dya nataw-an ka seryoso nga paglantaw pero dya’ng mga sipal sa hambal ayhan amo ang isara sa mga barasehan kang atun pagbinalaybay. Bukut mayad nga pamatasan ang pagsunlog kapin pa sa mga may diperensya sa kalawasan ugaring masami gid dya nga nagakatabo sa kabataan, pareho abi ka pagsunlog sa abyan ta nga may pal-ak:

Ano nagasiling, espeho sa dingding
ano nagabadlak, ulo ni Kulas pal-ak.

Ukon ang pagsunlog sa dayaun ta nga imaw sa pityaw nga si Jose:

Jose, Jose kamansi, latay-latay sa buri
Nahulog sa awang, sinalu ka aswang

Sipal dya tuod sa baba pero para sa bata, manami pamatian ang paghambal ka gasinantu (rhyme) nga mga tinaga, dara tukap-tukap ka mga alima, pagtumbo-tumbo ukon paglumpat-lumpat. Ang mga naka-workshop ukon nakatuon kang pagsulat abtik sa paghambal nga ang binalaybay bukut lamang sa pagpasunod kang nagasinantuanay nga mga tinaga. Matuod, pero sa sangka sipal kang pagsunlog nga d’ya napakita ang duna nga paghangup kang sangka importante nga konsepto: ang pagpili ka mga tinaga nga ginbalay agud ipabutyag ang sangka bugu pero kumpleto nga istorya ukon hitabo.

Sarang man singgitan lang si Kulas nga “pal-akun” ukon diretsuhon ka hambal nga “abaw, ang pal-ak mo kitaun gid.” Pero ang pagpili kang espiho nga nagasiling nagapatimaan nga ang nagasunlog kamaan kang konsepto kang pagpaanggid(metaphor). Sa kaso ni Jose, laban bukun man ti kamansi ang apelyido na ugaring nami ang pagsantu. Wara man ginpalatay si Jose sa kawayan ukon niyog kag tungud nagaugut ang nagasunlog, ginhulog na gid sa awang kag ginpasalu pa sa aswang.

Makuon kita, ti raad tanan nga bata nagabinalaybay run kadya e. Matuod, bukut tanan nangin manunulat ugaring gusto ko lang balikan, ukayun kag ipakita nga sa atun kultura may rugyan gid man nga duna nga mga parasandigan ukon barasehan kon andut nahulog ang atun buut kag panghunahuna sa pagsulat ka binalaybay sa tumanduk nga hambal.

Paktakun

Apat ang kahig kon aga,
kon hapon darwa
Kon gabii, tatlo,
ano abi, pakta

Halin sa Norte hasta sa Sur kang Antique, akun nabatian dya’ng paktakun nga nagapakita kang tawo kag ang ana’ng pagtubo halin sa pagkabata nga nagakamang hasta sa pagkamal-am nga nagasungkod. Akun dya masumalang liwan sa literature class, ang bantog nga “riddle of the Sphinx” nga napakut ni Haring Oedipus sa trahedya nga sinulat ni Sophocles.

Sa akun ikaapat nga tuig sa UP Visayas, maswerte kami nga nangin maestra namun si Chancellor Dionisia A. Rola sa klase nga Literary Research Writing. Nataw-an kami ka pinasahi nga eksperyensya sa pagtalupangud, pagtipon kag pagtuon nahanungud sa folklore kang isla Panay. Ginpamangkot kami kato ni Prof. Rola kon diin kami naghalin nga mga banwa ukon parte kang Panay. Ang mga magkasimanwa ginbutang na sa sangka grupo. Tatlo kami nga mga taga-Antique sa grupo nga gin-imawan kang taga-Silay kag taga-Jaro. May grupo nga nagtipon ka mga sugidanun parte sa aswang pero ang amun ginpili amo ang mga paktakun nga nangin undergraduate thesis kang amun grupo.

Ang mga paktakun sarang makuon nga pinakaathag nga patimaan kang pagkasampatun natun sa pagkilala kang mga bagay sa atun palibot, halin sa parte ka lawas, paagto sa mga gamit sa sulud-balay kag hasta sa mga tanum kag kasapatan kag kalangitan. Nagausar ang mga paktakun kang pagpasantu ka mga tinaga kag mga paraanggidan nga ginbalay sa darwa tubtub apat ka linya ka mga tinaga. Kaduro ka mga paktakun nga ang paraanggidan amo ang mga parte ka lawas. Daw indi mabatas nga mitlangun sa publiko ugaring ginabaton sa mga okasyon pareho kang bilasyon tungud sa porma nga paktakun (“paktakun license”?) kag ginahimo nga karadlawan.

Kon pirmi ginagamit ukon kinahanglanun gid sa sulud ka balay, laban may paktakun parte sa amo ra nga bagay. Pareho abi ka tarayhup nga may paktakun nga nagahinambit kang parte ka lawas ni tatay mo nga nagaligid-ligid kuno sa abo. Ginagamit ang tarayhup sa adlaw-adlaw nga tanan sa paghuyup kang kalayo agud magkudut sa kahoy kag madaigan ang ginaluto sa dapog. Kadya nga paniyempo, indi run basi kakilala ang mga bata ka tarayhup bangud gas, electric ukon propane ang gatong nga ginausar sa pagluto. Ayhan nadura run sa bokabularyo kang mga kabataan kar-on ang tarayhup kag basi pati man ang dapog bangud wara run ginagamit sa sulud-balay. Tungud wara’t kapuslanan, amat-amat nga mawad-an man dya ka lugar sa kultural nga ihibalo ukon consciousness kang mga tumanduk. Pareho man ang kaso kang kayug nga naduraan kang papel sa pag-ani tungud garab run ang ginagamit.

Sa sobra sangka tuig nga pagtipon kag pagtuon ka mga paktakun kang Antique, mahambal ko nga amo dya ang isara sa atun mga duna’ng manggad, sangka tuburan nga sarang sag-uban ka inspirasyon ka mga mamalaybay kag manunulat. Makita ang kaaram kang atun mga mal-am sa paktakun ka gang pag-usar nanda kang anda’ng mga mata kag utok sa pag-obserbar kag pagbalay ka mga tinaga. Bilang sangka sipal, ang paktakun nagapanghangkat sa ikasarang kang utok kang nagapapakut kag manugpakut.

Wara ako naglakut kang mga luwa rugya bangud gamay lang ang akun nadumduman kag ang akun nahawidan daw mayha man ako magbutang rugya hay basi karaan ako ka Tagbalay. Pero ang akun matugda sa mga manunulat kang Kinaray-a amo nga may ginpanubli kita nga surundan sa panulatan kag ria halin sa baba kang atun mga mal-am. Kon indi natun pag-ukayun, tun-an kag sulatun, basi malipatan man ang dya’ng mga pinanubli hasta nga madura run lang gid. Daw mangin angay man ria nga may bingaw ukon ungab ang atun paghangup kang atun kaugalingun.

Advertisements
24
Jul

Hurobaton: Bubon ka Kaaram kag Kamatuoran

Ni JESUS C. INSILADA, Ed.D.

Litrato ni James Singlador.

Litrato: James Singlador.

JESUS C. INSILADA, Ed.D. Outstanding Teacher ka anda eskwelahan kag Division. Makaduha ka beses nagdaog sa Short Story – Hiligaynon, Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature. Pinakabata nga nobelista sa magasin nga Hiligaynon (“Mga Alibangbang sa Handurawan”).

JESUS C. INSILADA, Ed.D., manunodlo ka English sa Alcarde Gustilo Memorial National High School, Alibunan, Calinog, Iloilo. Outstanding Teacher ka eskwelahan kag anda Division. Makaduha ka beses nagdaog sa Short Story – Hiligaynon, Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature. Pinakabata nga nobelista sa magasin nga Hiligaynon (“Mga Alibangbang sa Handurawan”).

Isa ka dosena ka tuig dun ako nga nagatudlo (kon idugang ang duha ka tuig nga nag-volunteer teacher ako) dya sa isa ka hayskol sa kitin ka Mt. Dila-Dila, sa malinong nga baryo ka Alibunan, sa malinong nga banwa ka Calinog, Iloilo.

Ikaduha ko dya nga tuig nga nagatudlo ka English VII ka K to 12 nga desinyo sa kayang ka Basic Education Curriculum. Ang nahauna nga leksyon sa First Quarter may tig-ulo nga: Valuing Our Elders’ Wisdom. Sa panugod pa lang ka mga dapat tun-an sa amo dya nga asignatura, interesante dun katama, indi lang para kanakun, kundi mas dugid sa akon mga tumoruon sandig sa anda partisipasyon kag kapagsik sa pagbahinay kag pagtalakay ka mga hurobaton sa anda Learner’s Package kag sa mga hurobaton man nga anda nasalod sa baba ka anda kamal-aman.

May mga hurobaton halin sa nagkalainlain nga pamusod ka aton pungsod nga nasulat sa nagkalainlain nga pulong. Siempre pa, ang amon kalipayan kag kahulasan nagasagahay sa pagtalakay ka nagaragumo (daw sinanlag nga mais) nga hurobaton sa Kinaray-a. Nagapakilala dya nga ang MTBLE ginaintegrar sa pagtudlo ka mga asignatura sa hayskol bisan sa English nga sang-una, may Speak English Policy nga istrikto nga ginapatuman sa mga manunodlo samtang nagalatag/nagaladlad ka leksyon.

Mahambal ko gid, manggaranon ang kinaugali kag dilambong ka aton mga kamal-aman nga anda dun nadihon bag-o pa man kita ginsakop ka mga Katsila. Manggad naton dya bilang isa ka katilingban. Daw tubig sa bubon nga nagaalimbukad kag nagasagahay. Waay kahurobsan. Ginasalamin ka aton mga hurobaton ang aton mga kinaaton. Daw pag-atubang sa masinaw nga tubig. Makita ta ang aton bayhon kag nawong. Nagatighaw dya ka aton kauhaw sa pagpangita ka aton tunay nga ginhalinan kag pagkatawo.

“Ang indi magbalikid sa ana ginhalinan,
“Indi makalab-ot sa ana padulongan.”

Karang ginpamangkot ako (bilang kabahin ka paraagyan sa pagpili ka outstanding teachers sa bug-os Filipinas) kon ano ang akon mapabugal tuhoy sa mga kabataan sa uma kon ikumparar sa mga bata sa siyudad, dayon ko nga ginsabat ang anda mayad nga pagbinatasan. Matuod gid, may mga bata pa dya tana nga nagahulat sa gate agod magbuol ka bag ni Ma’am ukon mabug-at nga dara ni Sir. Nagadungok kag nagagoodmorning sa anda masumalang nga manunodlo kag mga bisita. Indi man tama ka taas ang amon NAT results, mapabugal ko gid ang amon mga kabataan dya sa uma.

“Mas labi pa sa bulawan,
Ang mayad nga pagbinatasan.”

Isa pa gid ka hurobaton tuhoy sa mayad nga pagbinatasan matigda nga nagahambal:

“Anhon ang kaaram,
Kon daramhak sa pagbinatasan.”

Indi manigar, haros tanan ka amon mga bumolutho, imol. Kalabanan ka anda mga ginikanan, mga mamumugon ukon enkargador (hay waay ti kaugalingon nga lupa nga matalauma), manogsaging (kumprador ka saging nga ginabaligya sa Dakbanwa Iloilo), ukon indi gani, nagapangamo ang nanay sa banwa kag siyudad kag ang tatay, kartap (karga-tapas ka tubo) ang obra.

Litrato: Bobby Wong, Jr. (www.postcardsfrommanila.com)

Litrato: Bobby Wong, Jr. (www.postcardsfrommanila.com)


Pirme ko nga ginapahanumdom kananda, katandos lang gid ang sabat sa makasulom-od nga kaimulon. Bakas lang, Nonoy. Kaskas pa, Inday. Magpanikasog. Magpanagod ka manok agod may maihaw kag may itlog nga mabaligya. Magpananom ka saging. Kon mamunga gani, dar-i ako ka isa ukon duha ka sipi. Kon ugtan kaw, dar-i ako isa ka bulig. Baklon ko kanimo. Ibayad mo dya sa imo mga baraydan sa eskwelahan. Ibakal mo ka bag-o nga uniporme langkoy ang nagahininghining nga sapatos nga wara mahadlok sa lao. Amo dya ang akon masami nga dinalan kananda. Ginatikwang ko sanda (nga naramigan) halin sa pangpang ka suba. Agod mapiritan sanda maglukso. Kag magpanikasog sa paglangoy agod makalab-ot sa pihak nga pangpang, marapit sa katumanan ka anda mga handom.

Nakita ko ang paglaom sa anda mga mata. Ang dya nga hurobaton nagadara ka kapagsik kag bitamina sa anda lawas kag buot agod magpadayon ka sikad. Kalabanan ka mga laki ko nga tumoruon, nagasideline sa pagbiyahe traysikad kada Sabado kag Dominggo.

“Ang kabuhi daw karito nga nagabuyong:
Paidalom-paibabaw, paibabaw-paidalom.”

Wara ako nagakataka sa pagsulitsolit. Makatibawas gid kita. Pareho man lang kita nga sa adlaw-adlaw nga tanan, nagapanglaghap ka aton mga kinawara. Amo gid dya ang kabuhi. May tion nga may kasadya, may kasubo man. Kon kaisa bugana, kon kaisa ginakulang. Kon kaisa nagakadlaw, kon kaisa, nagatangis.

“Ang kasadya kag kasubo,
Kon indi kapid, magbugto.”

Katandos lang gid ang aton puhonan. Agod mabuhi kag indi magutman.

“Sa tawo nga waay nagamara ang alismod,
Waay ginakulang sa urosangon ka hingodhingod.”

Magpananom gid. Hambal ka mga mal-am, waay man kuno nagadugo ang lupa. Ti, tanom/tisuk/tibsok lang ka sanga ka balunggay kag balingahoy; sabwag ka lamigas ka tagabang, tarong, kag lunga; mahulas man lang itanom kag pabuhion ang kamote kag tangkong. Sa kahon ka taramnanan, padayon ang pagtubo ka lupo. Sa wayang, duro nga kulitis ang makutol. Sa banglid, may labog nga nagatubo, kapayas nga maipu. Sa pangpang ka suba, may uhong, ligbos, kag mayamaya nga masapwan.

“Ang nagapanagap, may makit-an;
Ang nagapakuribong, magutman.”

Nan, amo gid dya ang gusto ko hambalon, ginasulitsolit ko nga dagilon. Hay ang matamad waay gid ti mayad nga dangtan.

“Ang matamad nga tawo,
Waay nagaasenso.”

Litrato: Bobby Wong, Jr. (www.postcardsfrommanila.com)

Litrato: Bobby Wong, Jr. (www.postcardsfrommanila.com)


Indi mag-igu ang sangka-oras sa amon ginahambalan. Daw tuboran ang amon mga baba diin nagailig ang mga ideya kag mga duromdumon. Ang akon mga tumoruon, kada isa may balon pirme nga hurobaton nga ana nabatian sa anda kamal-aman. Manamit ang mga hurobaton. Nagapilit sa pensar kag sa tagipusuon. Daw suman, daw ibos, daw kalamayhati.

Ginalangkag gid ako sa pagtipon ka duro nga mga hurobaton nga ginhuwad ka akon mga tumuruon nga anda man ginsalod sa daw busay nga baba ka anda kamal-aman nga merko/merka, busalian/babaylan, siruhano/siruhana ukon ordinaryo nga mga tinuga nga nagapula ang baba ka minama kag maskada, tadlong man ang likod ukon nagapamaston, itom man ukon bukay dun ang buhok.

Nagaalimbukad kag nagasagahay ang mga hurobaton sa mabinalaybayon kag madalom nga pakahulogan. Amo dya ayhan ang isa sa pinakauna nga poetic form nga pirme ginadangal ka mga tawo kato, halimbawa abi kon nagapamanggas ukon nagapangani.

“Ang lamigas nga ginpanggas,
Mamunga ka handom.”

Nahangpan ka aton kamal-aman ang kamarahalon ka paghulat, ka husto nga paghimo ka mga tikang; May paghangop sanda nga ang tanan indi mabuol sa padali kag pagpakahulas.

Kon gusto malambot ang bunga sa tuyong,
Ang kahoy indi pagtapson.

Gusto ko ipahanumdom kananda nga sa pag-eskwela (bilang halimbawa), nagakinahanglan nga mag-umpisa sa puno, sa una nga tikang, sa pag-antos, sa pagpanikasog, asta malambot ang tuyong/punta/dungkaan nga amo ang katumanan ka anda mga handom. Hambal ko, waay ti maestro kag maestra nga nagturog lang, pagbugtaw na, may lisensya dun tana sa pagtudlo, nagasuksok dun tana ka uniporme, kag nagaatubang sa mga bata. Waay ti engineer, seaman, mananabang, ukon doktor nga waay naglatas sa banas ka pagpangabudlay kag paghimakas bag-o nalambot kon ano man sanda dukaron.

Matapos ang amo dya nga turon-an, isa lang ka requirement ang ginpangayu ko sa akon mga tumoruon. Linghod pa sanda ka tama agod magdihon ka anda kaugalingon nga hurobaton. Indi isyu kanakon kon masulat dya nanda sa Kinaray-a bisan pa nga English ang amon asignatura. Obra dun da tana ka translator ang pagligwat sa urihi. Ang marahalon, makadihon sanda ka anda kaugalingon nga hurobaton, panganay nga nagailig-sagahay sa anda baratyagon.

“Where dya i-write, Sir?”
“When dya i-pass, Sir?”

Hat-on tanda mag-Ingles. Pay maintindihan ko. Nagayuhom ako sa pagsabat nga anda padayunon nga sulaton/ligwaton sa tagipusuon. Ipasa nanda dya sa anda kabataan, kag sa anda kaapuhan, kon lutu/tanang dun ang anda paghangop sa mga kamatuoran ka kabuhi kag pagkabuhi.