Skip to content

Posts tagged ‘Boracay’

24
Jun

Tungkung Langit & Alunsina

Pangga Gen/taga-uma@manila

Pangga Gen/taga-uma@manila

Andut nagauran? Andut nagadaguob? Andut may bulan, may adlaw, may mga bituon sa langit?

May sabat kita rugya nga mga taga-Panay: bangud sa pagbulaganay nanday Tungkung Langit (Tungku ka Langit) kag Alunsina (Laon Sina).

Kilala n’yo sanda? Nabatian?

Siguro indi. Ako gani rugya run ako sa Manila kang makilala ko sanda. Sa libro nga Philippine Literature: A History & Anthology (Anvil, 1997) nga gin-edit nanday Sir Bienvenido Lumbera kag anang asawa nga si Ma’am Cynthia Nograles-Lumbera.

Diyos kag diyosa sanda kang Panay!

Ma-Google n’yo sanda. May flash animation nga versyon sa YouTube, isara sa mga proyekto para mapasikat andang istorya bilang pamatuod nga may kaugalingon kita nga mito (nagasugid kang ginhalinan kang mga butang kag mga diyos kag diyosa ang karakter) antes pa mag-abot ang mga pangayaw nga nagsakop kanatun kag nagtungko ka anda literatura sa atun pamensarun amo nga nawaslik sa binit ang atun mga istorya.

Ginatudlo ko dya sa klase. Nasadyahan gid ako, amo man ang mga estudyante. Sa panahon nga ginatawag postkolonyal, ang pagtudlo sangka hirikuton kang ‘re-educating the imagination.’Dya nagaumpisa kag nagakatabo bangud sa mga proyekto kang mga nauna nga henerasyon kang iskolar parehas nanday Dr. Lumbera (National Artist for Literature) kag Damiana Eugenio (nagapanguna nga iskolar sa folklore) nga nag-revive kag nag-revitalize ka atun tumandok nga literatura kag kultura paagi sa panalawsaw/riserts. Ginabalay natun ang atun literary infrastracture matapos mamarasmasan nga kinahanglan gali natun magtindug sa atun kaugalingon kag indi lang magsarig sa mga ayuda kang iba nga pungsod, ilabi na kang Kano. Kag kon magtuon man kita halin sa iba nga sibilisasyon, ria gamiton para sa pagpaugwad ka atun kabuhi kag pungsod, indi para maghimo kanatun nga suruguon hasta sa madason nga siglo.

Matun-an natun dyang pamensarun kag pag-inugali bisan sa istorya nanday TL kag Alunsina. Adlaw-adlaw gahalin si TL bangud obra na ang magtatap kang palibot. Sa balay lang si Alunsina, ga-pa-gwapa. Nagduda tana kay TL amo nga ginpa-espiyahan na sa hangin. Naman-an ni TL kundi away gid ang natabo. Ginbul-an na kang gahum si Alunsina. Amo kag nadura si Alunsina kag wara run nakita. Hasta kadya.

Sa pagkadura ni Alunsina, nakabatyag ka tuman nga kasubo si TL. Wara gali it pulos anang kabuhi kun wara anang asawa. Sa anang gahum, ginhimo na ang kalibutan kag ginpanami dya para ma-engganyo si Alunsina nga magbalik. Ang korona ni Alunsina nangin adlaw, ang mga alahas nangin bituon, kag ang husay nangin bulan.

Kon nagauran, gapati ang mga nauna nga tawo kang Panay nga dya bangud gahibi si TL. Ang daguob amo ang anang panawag kay Alunsina sa pagbalik run. Pero sa gihapon, wara magbalik si Alunsina.

Ginatudlo ko dya sa pagpakita kang archetype kang baye kag laki, kang dumaan nga pagpati kag pag-inugali (worldview & values) ukon mythical imagination vs sa rational/scientific imagination, sa pagmapa kang pagkapareho natun sa iba pa nga kultura sa kalibutan paagi sa mga dumaan nga istorya (folk literature/oral literarure parehas kang mito kag epiko). Makita natun nga magkatuhay man ang bayi kag laki pero hay patas sanda. Yin kag yang. Duro nga mga bantog nga istruktura ang ginpahimo kang mga hari hasta manggaranon nga mga tawo kadya para sa anang reyna ukon pinalangga. Ang mangin laki amo ang wara it katapusan nga pagpangita kag paghulat sa pag-abot kang sangka babayi. Si Carson McCullers, sangka Amerikano, may nasulat nga nobela kang 1940 nga nagsikat, ang The Heart is a Lonely Hunter.

Interesting nga karakter si Alunsina bangud complex tana. Ang anang pagkadura nagadara kanatun sa mga posibilidad. Sa diin tana nag-agto? Ano ang natabo kana? Diin run tana kadya?

Ginahimo ko dya nga activity (ginatawag man nga performance task) sa mga estudyante, sa porma kang flash fiction (bugu nga istorya, hal. 100-500 tinaga), fan fiction (sugpon ukon lain nga versyon), ukon re-writing (kontemporaryo nga versyon).

Nadumduman ko dyang istorya kadyang aga bangud gatarithi. Rugya ako gapungko sa guwa kang restaurant sa Boracay para sa kape kag pamahaw. Sa atubangan, ang puti nga daray-ahan. Gawaswas ang balud. Sa pihak kang dagat diin gapautaw-utaw ang pira ka baroto, ang isla kang Panay.

Kinahanglan ni TL magtabok.

Advertisements
15
Feb

“Alamat ng Boracay,” Flash Fiction ni Genevieve L. Asenjo

Alamat ng Boracay
Genevieve L. Asenjo

Nagkita sila sa kalsada isang hapon ng Enero na ang lakas at lamig ng hangin lagnat sa buong isla. Sa di-kalayuan, may kuweba ng mga paniki. Kapwa nila nais mapasok ito.

Nagbibisikleta ang lalaki. Galing siya sa White Beach. Ang babae, kararating lang sa kalsadang ito saan namumukadkad ang marapait. Galing siya sa Puca Beach. Papunta ang lalaki roon, matapos marinig sa henna tattoo artist sa Station 2 na sa puca shell unang nakilala itong isla.

Kuwento na noong 1960’s, pasyalan ng Presidente at Madam ang isla. Isang araw, kasama nila si Elizabeth Taylor. Lumipad ang puca shell sa America. Nagsulputan ang hotel sa kabundukan – dumaong ang mundo sa dalampasigan; pamumulot ng tuwa sa kaputian. Narinig din ito ng babae, sa madre na kumukupkop sa mga Ati sa Sitio Bulabog. Kaya sumakay ng traysikel, palayo sa White Beach, patungo sa Yapak. Dito sinasabi na tumira ang maraming Ati, bago ang Puca Beach, bago ang hilera ng tindahan ng mga katutubong Kristiyano.

Nagtama ang kanilang paningin. Parang sa pelikula. Yuko at ngiti sa isa’t isa, at naramdaman nila na iyon ang simula. Kahit pa hindi sila naniniwala sa kapalaran. Hindi rin nila alam na may tatlo silang parehong kaibigan sa Facebook, saan nakalagay na amateur bird watcher ang lalaki, at ang babae, amateur photographer.

Dumiretso ang lalaki. Ang paghahanap ay isang pagkilos sa mga mata ng paniki: nakakakita sa kadiliman ng kuweba ngunit hindi nanunugod ng tao. Isang paghinga naman ang pagtigil ng babae, dahil ang alaala ng kabataan ay dilaw na marapait: dahon, tangkay, sanga, bulaklak, prutas ng kabundukan na may karatula ngayon na Private Property, No Trespassing.

Hindi rin nila alam na ito ang daan saan ikinasal sina Bora at Acay. Sa ilalim ng kahoy na inyam, matapos ang habulan, sa ritwal ng pagdidikit ng mga ulo, sa panalangin ng Pinuno na umaalingawngaw sa kabundukan. Siglo ng pangingisda sa dagat, paglipat-lipat sa paglasa ng iba’t ibang hayop at mga bungang-lupa, at panganganak ng mga tribu, at sinasabi na nawala ang mga Ati. Ethnic cleansing sa bokabularyo ng lalaki. Narinig naman ng babae sa madre na naroon lang sila sa mga kuweba, natakot sa mga tunog na nagpatumba sa kakahuyan at nagpatayo sa mga gusali. Nangamatay ang marami. Gutom, init, lamig. Ngunit ang nahukay sa naiturong burial sites, mga banga’t pilak. Hindi rin ito alam ng maraming bakasyunista; wala silang panangis na naririnig sa Diniwid, sa museo ng mga Tirol sa Station 1, sa mga lumot sa umaga.

Huminto ang bisikleta ng lalaki. Napansin niya ang ilang banyaga. Nakilala niya na mga Koreano. Dalawang beses na niya narinig ngayong araw na madalang na ang pagdating ng mga ito. Sa manager ng hotel, sa katabi sa breakfast buffet. Recession, sabi nila. Pagmamakaawa naman ito ngayon ng tindera: na ito – ang hawak niya, ang nakalatag, ang nakalawit, ang tinutuhog, ang puca shell.

Hanging Enero, at para rin siyang lalagnatin. Napalingon siya sa kalsada, sa bakas ng ngiti ng babae, at para bang nasisid niya ang lalim ng dagat sa pagkaunawa sa kapayakan ng kanyang hinahanap.

Sa oras na ito, lumalakad na ang babae, papasok sa kuweba. Napalingon din siya, na para bang isang pagpayag sa pagkuha ng litrato ang naging yuko at ngiti ng lalaki. Ngunit nagpatuloy siya, sa mga hakbang na muling ngumangalan sa mga damo, sa mga mata na nagmamatyag sa kahit iisang puno ng inyam. At bago pa siya makarating sa kuweba, isang prusisyon ng mga paniki ang kalawakan. Ipinosisyon niya ang camera, sa paghuli sa pagdalaw na ito ng mga paniki sa mga bakawan, sa pagsaboy ng mga buto – polinasyon, para may masilungan ang maliliit na isda. Pagpapatuloy ng buhay!

I-upload niya ito sa Facebook.

Nakita rin ito ng lalaki. Kabog, sabi niya, Philippine fruit bat, at nakita niya sa papalubog na araw ang kahel na bulaklak ng isang bakawan na gamot sa lagnat ang mga ugat at dahon. Naalala rin niya ang mga Ati sa labas ng simbahan sa Kalibo sa panahon ng Ati-Atihan, sa kanilang mga panindang gamot at gayuma, kasama ang kanilang mga anak at pawikan. Bumili siya ng kuwintas, at naramdaman niya ang pagkabasag ng mga puca shell sa mga gulong ng kanyang bisikleta, sa dalampasigan nitong isla na kamatayan ng mga Ati ang kanyang kaputian.

Iba-blog niya ito sa Facebook.