Skip to content

Posts from the ‘AGRIKULTURA’ Category

22
Jul

Ang Hal-o kag Lusong

Digital Juan Studio. 2/F, Tongan Bldg., Gen. Fullon St., San Jose, Antique

Digital Juan Studio. 2/F, Tongan Bldg., Gen. Fullon St., San Jose, Antique.


Pangga Gen/taga-uma@manila

Pangga Gen/taga-uma@manila

Sa Bikol, alo kag lubang. Sa Cebuano, alho kag lusing ukon lubkanan. Sa Iluko, al-o ken alsong. Sa Tagalog, halo at almires. Pwede rin halo at lusong mismo. Pandikdik at dikdikan. Man-an natun tanan dya sa Ingles bilang pestle and mortar.

Salamat kananday Kristian Cordero, Gilbert Tan, Roy Aragon, kag Ma’am Tess Fortunato.

May iba pa ayhan nga tawag rugya sa Kinaray-a? Parehas abi sa Norte kang Antique? Sa mga probinsya kang Iloilo? Ukon sa mga bahin kang Mindanao nga nagahambal kang sinakut nga Kinaray-a-Hiligaynon-Cebuano (Bisaya gid/gyud, diay!)?

Ano ang nadumduman n’yo nga mga paktakon kag hurubaton nga ang sabat hal-o kang lusong?

Hmm, daw tinarsa kag tinarso tana akun madumduman. Kon gamiton kadya sa klase, mahimo interesante kag epektibo para sa mga konsepto sa Biology. May mayha kag payunu-yuno sa mga estudyante pero dyan ang kadlaw, ang ngirit, ang hirihi. Tampuhaw sa kasagad atun kamal-aman, binalaybay sa porma kang mga paktakon kag hurubaton ang andang pag-istoryahanay parte sa kinatawo kag pakighilawas.

Ang bayu sa hal-o kag lusong.

Nagala-aw ako sa bintana halin sa sangka kwarto sa ibabaw kang bahul nga balay nanday Lolo Eyas kag Lola Tina. Sa sangka bahin kang kusina sa idalum rapit sa bintana diin nagalingling ang mga dahon kang atis, nagabayu ang akun mga pakaisa nga laki.

Tag-arani. Mahimo ka himugo.

Kilala man dya sa tawag nga baye-baye. Pero para kanakun, himugo ang linabador nga nahimo sa balay nanday Lolo kag Lola katung bata ako, ukon kadya sa balay pagkatapos kang ani. Baye-baye tana ang ginabakal ko run kadya sa tindahan, naputos sa dahon kang saging.

Paano ginahimo ang himugo?

Una, ang limbuk. Amo dya ang paray nga aranyun dun. Ginaraha dya sa kawa, ginabantayan kag ginabarabaliskad para indi masunog, amo kag baywun.

Hala bayu. Pwede hasta tatlo ang gadungan ukon gabulus-bulus basta may hal-o para sa kada isara kag kakasrang sa lusong. Mapain ang labhang, ang pasi, kag ang limyo nga limbuk amo ang i-himugo.

Himugo: limbuk nga nadapun, nakumos, sa pula nga kalamay kag nakukod nga niyog, abay ang gata. Baywun ruman dya hasta magdukot, magrapuyot sa gata.

Kon may sala/kulang ako rugya ukon nalipatan, gina-abi-abi gid ang inyo komento.

Ginabayu pa lang, gamuhaw-muhaw run kami nga magparakaisa. Halin sa lusong, isaylo dya sa palanggana kag labador. Bastante para sa tanan. Halin sa mala-inumol nga partehanay hasta sa balon pauli sa balay. Amo man para sa mga magsaka ukon hapit nga mga paryente kag kasimaryo.

Permanente dyang posisyon kang lusong sa kusina. Ang mga hal-o, ginasandig sa kilid pagkatapos gamit.

Dugang nga nagabayu kang tirig-angun. Ilabi na kang bag-ong ani. Ragkul man nga mga kaldero ang ginatig-angan. Huod, daw pyesta pirme kon magtiriripon kami kanday Lolo kag Lola. Nagadakup man gid ka mga manok Bisaya para sa tinola. Gapanaug lang sa tambi sa pagkuhit-kawit kang kapayas nga ralakut, sa pagpangutol kang mga dahon kang katumbal.

Amo dya ang panahon diin senyales ang hal-o kag lusong kang kabuganaan kang sangka mangunguma. Kon san-o kag diin ang humot kang limbuk patimaan kang mayad nga aranyun bangud nangin mayad man ang panahon. Kag ang paghimo kang himugo sangka pagsaulog; pagtipon kang angkan – daw mga manok nga gina-krutay. Kruuuhay, parapit mga mayad, parayu mga kadu…

Sa dalagan kang panahon, ilabi na sa pag-abot kang teknolohiya sa panguma (hal. treser), amo man sa pagproseso kang mga naani paagto sa bugas (hal. arosera) — parehas kang halos tanan nga hirikuton nga ginakabig manwal (hal. pagpanahi, pagburda) — nangin imahe man kang kabudlay ang hal-o kang lusong.

Abaw, ang pagparamalhas ka akun mga pakaisa sa pagbayu. Ang anda reklamo kang pag-ampo. Ilabi na bangud istrikto si Lolo, indi sanda makaagto sa baryo para maglagaw ukon mag-basketball kon indi nanda matapos ang baraywun. Sin-o man bala tuod ang gusto nga tig-angun, nga daw tuod gid man nga may aswang, kon wara it may nabayu?

Dumduman ko man ang pagbayu kang linubak nga saging. Kag dya tana, imahen run kanakun kang kaimulon sa baryo, ilabi na sa mga panahon kang tagbaragyo kag Agosto. Huod, antes ang tag-arani. Tinanuk nga saging, tinanuk nga mais, hay wara pa it ani. Linubak, nga ginalaktan man kang kalamay, kundi namit man gid, hay/bisan wara it dapli.

Sa mga museo run kadya ang mga hal-o kag lusong. Ebidensya kang panahon nga ginadumdom-istorya ko rugya.

Pero may rugyan pa man nga nabilin sa mga baryo. Parehas kang litrato sa ibabaw. Halin dya sa Brgy. Gamad, ingud namun nga baryo rugto sa Dao. Salamat kay Pong kang Digital Juan Studio sa pagsabat sa lihog ko. Abaw, nabulabog man kuno ang bilog nga Gamad sa pagpanagap na.

Nabalay ni Pong dyang Digital Juan Studio pagkatapos mangin OFW sa South Korea. Ginaistorya ko dya indi lamang bilang pagpasalamat kay Pong sa anang pagdagyaw sa dyang panaysayun, kundi bilang pagkilala man kag pagdayaw sa mga parehas na nga padayon nagapaugwad ka ana ikasarang kag kaugalingon para mangin produktibo kag hilway nga tawo. Wara run it boss kundi ang ana kaugalingon nga handum.

Kamo mga kasimanwa, basi may tinago man nga litrato kang hal-o kang lusong, ukon istorya nga daw himugo sa kanamit kag kananam?

Advertisements
15
Jul

Kilala n’yo pa ang Tabungos? (Pakig-istorya sa Libro nga Karay-a Rice Tradition Revisited ni Vicente C. Pangantihon, #1)

Vicente C. Pangantihon, Karay-a Rice Tradition Revisited (2009)

Vicente C. Pangantihon, Karay-a Rice Tradition Revisited (2009)


Pangga Gen/taga-uma@manila

Pangga Gen/taga-uma@manila

“General, bal-an mo kon ano ang tabungos?” Amo dya ang pamangkot ni Mr. Zafiro Ledesma kang Museo Iloilo kang makabisita rugto si Retired General Vicente C. Pangantihon kang Enero 2007.

Tuguti n’yo nga tawgon ko tanan nga Lolo Itik rugya. Taga-Tibiao tana kag nagauli kadya sa Paranaque City kaimaw anang pamilya. Bangud kang Abril 20, 1943 tana nabata, te, 70 run tana kadya, ‘no?

Nagabukas ang libro ni Lolo Itik nga Karay-a Rice Tradition Revisited (Iloilo City: Chem Printers & Traders, 2009) sa dyang pamangkot ni Sir Zafi. Dyang pamangkot kag pakigsugidanunay nanda ni Sir Zafi tuhoy sa mga gamit sa panguma ang nagtulod kana para balikan anang inagyan kaimaw ang atun mga mangunguma sa sulod kang panahon nga aktibo tana bilang opisyal kang Armed Forces of the Philippines.

Liwan na ginsuyod ang Antique, ang Aklan, pati ang Mindanao. Nakipag-istorya tana sa duro nga mga mangunguma kag ginapatihan na nga ang atun mga ritwal sa panguma kag pangkalibutan (naman-an parte sa palibot, ukon kamalayan sa Tagalog, consciousness sa Ingles) tuhoy sa agrikultura nga nasalamin ka atun bokabularyo kag mga ekspresyon, nagapamatuod kang atun materyal nga reyalidad (ang makita/mapamatud-an). Matuod para kana nga may kaugalingon kita nga sibilisasyon parehas kang ginasugid ni Pedro Monteclaro sa Maragtas (ang istorya kang napulo ka datu nga naghalin sa Borneo).

Sa Ingles nasulat ang libro. Nagaumpisa dya sa pagpakilala kang kalibutan kang Karay-a (tawag na sa mga tawo; kanatun) kag kang paray: atun pag-inugali parte rugya, aktibidades, tumanduk nga pagpati, mga ginaraha ukon pagkaun himo sa paray, mga kanta kag palantu, glosari kang mga tinaga kag ekspresyon, kag iba pa parte sa atun kultura.

Te, balikan ta ang tabungos. Kilala n’yo pa dya? Duro pa dya tulad?
(Kon sin-o may litrato pwede man mapadara. Masarigan n’yo ang husto nga pagkilala.)

Naman-an ko sa dyang libro nga ginatawag man dya nga bayoong.

Tabungos ang tawag sa ginasudlan ka paray. Gina-deposituhan, ilabi na kon nabulad run. Bangko kang paray. Bahul nga basket, rara himo sa kawayan. Hasta 5 ka kaban anang sulod. Ang mga ragkul, hasta 10. Bug-o ang tawag sa bahul nga tabungos. Buyos ang gamay nga sarang mabitbit, mapas-an, makungkong.

Kadya lang man takun kamaan kang bug-o kag buyos nga dya. Tabungos lang akon nakilala. Sa daan namun nga balay, nagapungko dya sa tambi nga may atup. Dumduman ko nga kon nagapasulod ang arosera, daw sa nagasag-ub lang rugya para sa inugpagaling. Kon may maghuram ka paray sa balay, rugya man gasaruk. Ginatakpan dya kang narara man nga daw amakan, ginapilpilan kang daw bisagra, para indi masudlan ka balabaw. Rugya kami nagatungtong para manguhit kang naputos sa saku nga birinhiun nga mani. Ginabuslot. Ay, sa pagkasarawayun man gid kanakun nga bata.

Mayad gid man nga nasulat ni Lolo Itik dyang libro. Sa pag-preserba kang mga tinaga, ma-preserba man natun ang kultura. Para man mapadayon — mabuhi parehas sa paggamit kadya sa Mother Tongue Language Based Education (MTLE) sa K+12 nga programa kang DepEd.

Nasadyahan gid ako nga nagkitaay kami kadyang libro, tulay natun sa atun kamal-aman. Gusto ko magbisa kag maghakus kay Lolo Itik, ilabi na gid kang mabasa ko ang katapusan na nga tinaga sa Foreword: “respect tradition and learn from it but don’t be enslaved by it.”

Ang pagkitaay namun kadyang libro, istorya man kang pagkitaay namun ni Ms. Bingbing Josue. Beterana tana nga reporter kang IBC 13-Iloilo. Kasimanwa kami. Pira ka liko kag tukad, pira ka taramnanan ang karayuon kang balay kang kada isara. Hayskul pa lang ako, nabatian ko run tana. Bangud sa Iloilo tana nag-eskwela kag halin katu ga-obra/ga-uli, wara tamun katabuanay sa Dao.

Hasta sangka adlaw, sa sangka pag-google ko sa tinaga nga Kinaray-a, nadara ako sa balita parte kay Lolo Itik kag anang libro. Nag-post ako sa Facebook kun sin-o ang nakakilala kana kag nabasahan ni Ms. Bingbing ang akun panawagan. Kag kilalahay gid gali sanda! Ano bala ria nga swerte?

Nagkitaay kami ni Ms. Bingbing, sa una nga higayon, sa Hotel del Rio sa Iloilo kang Hulyo 4 kadyang tuig. Nagauran-uran pero gindara na gid kanakun dyang libro ni Lolo, kaimaw ang naka-bind nga diksyunaryo sa Kinaray-a nga ipakilala kag i-istorya ko man kaninyo sa masunod nga mga adlaw.

Salamat gid kay Ms. Bingbing.

Labi nga memorable kanakun dyang libro bangud kang 2010 naumpisahan ko ruman sa sangka nutbok ang paglista ka mga tinaga sa Kinaray-a nga naangut sa lupa kag panguma (naumid man sanday nanay kag tatay kag iba pa sa baryo). Gintulod man ako ka sangka pamangkot kang abyan nga social scientist. Pamangkot na, ano ang sangka sabdyek nga mahambal ko kilala ko (gid), rapit sa akun tagipusuon, para amo dya ang buhusan kang oras kag enerhiya kag ikasarang sa pagpanalawsaw-pagtuon kag pagsulat?

Nangin klaro kanakun nga dya amo ang lupa. Mas kilala ko ang lupa kaysa tubig ukon dagat. Amo dya ang nagapabaliswa ka akun suruk-suruk, ang makapahibi kanakun. Hay angut gid dya, tabid, sa isyu kang food security, nga isyu kang Antique, kang Filipinas, kag kang duro pa nga imol nga mga lugar sa kalibutan sa panahon kang globalisasyon.

Kang 2011, nag-abot ang sangka higayon diin una napaambit ko dya sa publiko, sa kumperensya nga ginatawag AMBAGAN nga isponsor kang Komisyon ng Wikang Filipino (KWF), Filipinas Translation Institute, kag kang UP-Diliman. Gintuguluhan ko ang papel nga “Ang Bug-at kang Lamigas kag Bugas” nga halin sa titulo ka sangka istorya parte man sa sitwasyon sa bugas kag panguma sa atun nga akun nasulat (wara ako it moral nga isyu sa pagliwat te hay, kinahanglan gid man liwat-liwatun para mas mapalab-ot sa publiko, sa nagkalain-lain nga porma). Duro ang nakigbahin sa dyang kumperensya. Bilog nga Filipinas para sa pagtipon kang mga tinaga sa tuyo man nga pag-update kang Diksyunaryo ng Wikang Filipino (ang “bana,” “gahum,” kag iba pa nga mga tinaga halin kanatun ang pira run sa mga nasulod rugya).

Rugya ang kopya nga ginapaambit ko man kaninyo. 20 ka tinaga sa panguma sa Kinaray-a. Asenjo_KINARAY-A_AGRIKULTURA (PDF).

Gina-abi-abi man gid ang feedback ninyo kag pagdugang. Parehas ni Lolo Itik nga nakipag-istorya sa paghimo kadyang libro, luyag ko man dya sundon kag ipadayon nga metodo bangud ginapatihan nga mapuslanon kag mayad. Sarigan nga kilalahun man ang inyo dagyaw.

Hasta sa sunod nga Lunes, sa duro pa nga mga tinaga kag istorya sa Kinaray-a!