Skip to content

Posts from the ‘125DaysOfSummer’ Category

21
Aug

Sa Whole Foods sa Seattle

Ang pagraha kang paborito natun nga mga cartoon character /Ben Chen /via www.lostateminor.com

Ang paborito natun nga mga cartoon character nagaraha, ginaraha /Ben Chen /via http://www.lostateminor.com


Pangga Gen /America: Snapshot

Pangga Gen /America: Snapshot

Bahul nga balita sa Amerika; sa Ferguson, Missouri, umpisa kang Agosto 9, ang pagpusil kang sangka pulis kay Michael Brown, 18 anyos nga itum nga tin-edyer. Suno sa akun nabasahan nga mga artikulo kag nalantaw-batian sa CNN, nagdaba-daba ang kaugut kang mga taga-Ferguson indi lamang bangud isara ruman ka itum nga laki ang napatay kundi bangud man napabay-an sa paghuray-adan sa kainit kang udtong-adlaw ang bangkay kang tin-edyer kag militarized ang deskripsyon kang aksyon nga nangin sabat kang kapulisan kag ginatago ang identidad kang police officer nga nakapusil.

Bukon amo dya ang una, kag indi mangin urihi nga kaso sa tunga kang itum nga tawo kag puti nga pulis sa Amerika. Ginapatihan man gani kang mga ka-simpatiya ni Barack Obama nga duro sa anang mga problema bilang presidente, ilabi na angot sa mga Republican, ang tuga kang disgusto kana bangud sa anang panit kag itsura, bisan pa ang matuod, puti anang nanay.

Ginsundan ko nga may pinasahi nga interes ang kaso ni Michael Brown bangud indi na lang teorya ukon konsepto nga na-engkuwentro ko sa sulod kang klasrum ang racial discrimination. Nagapasalamat ako nga sa pagbalik-balik ko sa Amerika umpisa kang 2012, wara ako it makaharangyus nga naagyan bilang Asyano. Pero may ginatawag nga latent racism. Amo dya ang mga patago, pasimple, ukon daw sa wara lang it kaso ukon malisya pero hay nagatuga kang indi pagka-arangay kag kon amo, pagkadehado kang isara ka tawo ukon grupo kang tawo. Parehas abi sa pila sa immigration sa airport.

Ang imong kumpyansa nagadepende sa klase kang imong visa, citizenship, kag lahi. Ukon sa sangka pungsod, bisan parehas kamo nga pangayaw, kun ang imaw mo tana puti, mas privileged tana kaysa kanatun nga Asyano. Bisan kanatun nga mga Asyano, sa tunga kang Pinoy kag Singaporean, kita ang naba sa panuruk kang kalibutan.

Kang pagpa-Amerika ko kadyang Hunyo, airport kang Portland ang akun nangin entry point. Domestic connecting flight na lang halin rugya paagto sa Seattle, Washington, akun orihinal nga destinasyon. Kulbaan gihapon ako; paranoid, actually, amo nga gapaniguro: may dara ako nga certificate of employment, latest ITR, latest contract of lease sa ginadayunan. Salamat kag nangin smooth ang proseso. Pero may iba nga Filipino, bisan may edad run, ang na-subject sa 2nd screening. Pag-abot sa Customs, abaw, kabuhay. Istrikto sanda ilabi na sa mga Asyano. May poster kang mga bawal kag first time ko dya nakita: ang picture kang sachet kang Magic Sarap! Naham-ut man ako. Man-an ko nga guilty gid kita rugya kadya.

Pero ano ang threat sa seguridad kag ikaayong-lawas kang Magic Sarap? Ang dapug kang atun sinigang kag adobo?

Anyway, sa Whole Foods sa Seattle: sa elevator halin sa parking lot: may nakadungan kami nga may-edad nga bayi, puti. Bugno na kanakun: “Nice heels.” “Thank you,” sabat ko nga nagayuhum. Dugang na pa, sigurado tana nga bukon ako taga-Seattle; nga nagabisita lang ako. Nadumduman ko nga naka-huod ako antes magbukas ang elevator kag magsipak kami kang dalan. Dumduman ko man, ilabi na kadya bangud sa kaso sa Ferguson, ang nangin reaksyon kang akun host, sangka itum: nga nahambal ‘tu kang bayi nga puti bangud sa anang daw-indi-makapati nga pamensarun nga ang sangka bukon puti nga parehas ko nagasuksok kang manami kag marahalun nga heels, kag naga-shopping kag naga-grocery parehas nanda nga mga puti sa Whole Foods.

Wara ko gid tana dya napensar. Para kanakun, sinsero ang pag-compliment kang bayi, hay tuod gid man nga nami akun sapatos.

Clarks. Stylish. Leather. Blue. Sa Amerika bay ako maagto, s’yempre, kita nga Pinoy, ang the best ang balon. Kag kun naga-heels ako mag-malling sa Manila, andut indi sa Amerika? Pero hay rugto kabay, praktikal ang mga tawo: convenience. Kalabanan kananda naka-flat kag rubber shoes (Luwas lamang sa New York City kag sa Los Angeles diin duro imong makita nga trendy kag fashionable nga mga tawo).

Pero ang akun host, nga itum, bisan sa California tana nabata kag American gid, African-American ang klasifikasyon kana. Black American. Amo kuno nga gusto na kun nagabakasyon tana sa Europe, hay rugto, American lang gid tana. Indi hyphenated American. Sa sangka upscale small town city sa suburb tana nagauli. Primarily sangka white neighborhood. Linong, wara it nagalagaw luwas lamang sa sarakyan nga nagarulubas. Rugyan ang pamatyag mo, kag pagpati, nga sa sangka safe nga lugar ikaw. Kapin pa hay nami ang mga balay – cottage-like – kag ang mga ugsadan amo ang ginatawag nga manicured lawn. Labaw sa tanan, nagapamukad ang mga bulak nga kamahal rugya kanatun.

Sangka hapon ginlagaw na ako sa rapit nga lake. Naagyan namun ang apartment complex nga ginaistaran kang imul nga mga Amerikano, nga kalabanan mga itum, Latino, Asyano. Nakita ko ang mga daw kahon nga balay, ang mga balay nga may karito, ang mga wara it balay ukon homeless. Nakita ko ang mga daw umang-umang nga nagapanaw sa karsada, ang mga laki nga itum kag puti nga luslos ang pantalon kag gurisnay ang bayo, ang mga bayi nga nagatirindi ang buhok kag kaharadluk ang itsura nga siguro kun nagapanaw ikaw sa dalan kag ikaw lang isara, mahadluk gid ikaw. Nakita ko ang mga hayub-hayub nga baraligyaan kang mga surplus kag baratuhon nga mga gamit kag pagkaun.

Nakita ko ang amo dya nga bayhon kang Amerika. Nahangpan ko kun andut ang iba sa atun mga kasimanwa buhay kag makauli rugya, ukun indi makauli, ukun bisan pa gusto mag-uli, indi run mag-uli. Mapatihan ko kun andut dali natun mapensar nga delikado dyang sahi ka mga tawo, parehas man sa pagtratar natun sa mga mas imul kanatun rugya, kag kun amo, ang kahapus lang sa pira kanatun nga may poder kag gahum, sa pag-eliminate sa mga ginapatihan natun nga eyesores kag threat sa peace and order.

Bangud maysarang ang akun host, mabakal na ang anang seguridad sa sangka manani kag linong nga lugar. Pero sa pagguwa na sa mas malapad nga lugar – sa adlaw-adlaw nga reyalidad – indi na mapanghiwala nga pas-an na man ang bug-at kang labug nga kasaysayan kang persekusyon sa anang lahi. Lain tana sa ordinaryo nga mga itum, pero sa gihapon, itum tana kag bukon puti. Amo dya nga amo tu tana ang pagbasa na sa bugno kang bayi nga puti kanakun. Kag akun man takun nga nagabisita lang, sinsero man ‘tung babayi ukun halimbawa kang latent racism anang komento, sarangan ko tapikun, nga daw yab-uk nga nagdukut sa akun panit; indi makaawat sa akun pagpanaw. Bangud nagalubas lang takun. Mahambal mo nga mayad lang gid man nga nagabisita lang.

Mahambal bala nga dyang bagay nagadepende lang, kon amo, sa atun attitude tuhoy rugya? Tuod man gid ang racial discrimination. Kag primarily, ang atun lahi ang nagadetermina ka atun class ukon economic power sa global nga entablado kang pagpangabuhi. Kun may social mobility man, rugyan kita sa mga giha: sa mga espasyo nga bukon-rugya-bukon-rugto; lain-run-tanum-sa-amun-mga-kalahi-pero-lain-man-sa-gihapon-sa-mga-puti. Kag ang mga maysarang nga itum, brown, yellow ang panit nagapanghikay man sa mga imul nga puti; sa mga ginatawag nga white trash.

Biktima kita tanan, sa magkatuhay nga mga intensidad kag sakup, kadyang kaso.

Advertisements
5
Aug

Binagyo sa Bicol, ang Magayon kag Maogmang Lugar

Isara sa mga pose nga ginatanyag kang manugkodak kag tour guide sa Cagsawa Ruins sa Albay

Isara sa mga pose nga ginatanyag kang manugkodak kag tour guide sa Cagsawa Ruins sa Albay.


Pangga Gen/taga-uma@manila

Pangga Gen/taga-uma@manila

Natingala ako nga may pamirit sa limug ka akun miga. Ginapabalik na ako kananda sa Naga kang ma-cancel dun ang mga klase, opisina, kag ang akun flight pabalik sa Manila Lunes pa lang it hapon. Martes it gabi-i ang balita nga paghugpa sa lupa kang bagyo nga si Glenda. Sa pensar ko, puwede man ako magpalipas kang bagyo sa Albay hay rugya run ako. Nami kag lapad ang akun Kalachuchi Room sa Balay de la Rama, sangka boutique bed&breakfast. Kun magguwa ako sa terrace, atubang ko ang Mayon Volcano. Kun ilibot ko akun panuruk, ang malagtum nga taramnanan kag kabukidan. Parapit, pagduko, ang hardin kang mga kalachuchi – nagapugati. Nagdiretso ako rugya Domingo it hapon. Biyernes ako it aga nag-abot sa Naga kag gin-asikaso ka dyang akun miga, sangka kilala nga iskolar kang Bicol kag manunudlo sa Ateneo de Naga diin nagtugro ako kang talk parte sa atun epiko nga Hinilawod kang Sabado it hapon.

Pero may sense of urgency sa anang limug kag sinsero nga pag-ulikid kanakun. Nakulbaan man ako; daw ka-grabe gid kang ginapaabot nga bagyo. Pensar ko, hinali may kadu nga matabo kanakun, indi nanda ako mabuligan dayon. Indi man ako makapangayo ka bulig kananda. Sobra darwa ka oras sakay kang van ang distansya kang Naga City kag Daraga, Albay. Doble rugya kun bus. Bisita na ako kag abyan. Indi ko gusto nga ma-guilty tana ukon magkabalaka. Bahul nga posibilidad ang black-out kag bisan may darwa ako ka power bank, maubos dya. Kag ano mahimo ko bisan may baterya ako kag signal kun wara tana?

Martes it aga, pagkatapos kang pamahaw, nag-check-out ako kag nagpahatud sa traysikul sa paradahan kang van pa-Naga. Wara it byahe. Nagatarithi. Duro pa ang mga tawo sa sagwa. Wara it pagdali ukun pagkabalaka. Sa pensar ko, buyu sanda nga pirme ginabagyo, rulubsan. Padayon ang pagka-ordinaryo kang aga. Pero pribado gilang nga mga sarakyan ang garulubas. Hambal ka drayber, ihatud na ako sa terminal kang bus.

Wara pa kami makaabot sa terminal, may bus nga nagapondo sa binit kang karsada, naga-pick-up kang mga pasahero. Pa-Manila! Pagsaka ko, kalabanan mga pamatan-un ang pasahero; mga naga-obra sa Manila. Wara it pagdali ang drayber kag kunduktor. Nagkabalaka ako nga basi bisan man-an nanda nga may bagyo, wara sanda it pagpangaman amo nga ma-byahe pa. Pasimpalad para sa adlaw-adlaw nga kita. Basi sahi sanda ka mga tawo nga gina-ugtasan kang gobyerno kag pribado nga mga tawo kag organisasyon nga saku sa pagbulig tatap kanatun sa panahon kang mga kalamidad pero ginapabungul-bungulan, hasta magbasulanay gilang kag maghinulsul kun madisgrasya. Ordinaryo ang bus, ordinaryo ang mga pasahero: hinali madisgrasya, posible man mabalita pero hay indi gid pagtutukan.

Mapatay ako nga indi mabuligan. Naka-leave ako sa obra; na-cut akun insurance: wara ako it healthcard. Daw tampa kang kaimulon ang asik kang tarithi halin sa bukas nga bintana kang bus. Amo dya ang mangin imol.

Pero naga man, bisan amo dya akun mga napamensar, wara it mga balud sa akun dughan. Kampante ako, nga daw anad run man gid parehas kang iba nga mga pasahero sa tuig-tuig nga pagbisita kanatun kang mga bagyo kag baha. Kang Hunyo, nag-byahe ako pa-America. Duro man akun kulba pero mayad man, wara man it natabu nga kadu. Nakabalik ako kag wara it nagbag-o sa mga posisyon ka akun mga gamit sa condo. Ang sobre nga ginbilin ko para sa akun pamilya, in case of untoward incident, naka-selyo gihapon, nakatungtong sa lamesa, ingud ang planner kag pencil case. Salamat, nagpadayon ang nomal ko nga kabuhi, amo nga naka-biyahe rugya sa Bicol.

Nag-andar ang bus, padayon ang tarithi, hasta magbaskug-huraw-baskug sa nagkalain-lain nga mga banwa, hasta makaabot kami sa terminal sa syudad kang Naga, tapos-igma. Salamat sa Dios! Gin-alaw-alaw ako kang kotse ka akun miga. Naghapit kami sa sangka restaurant para sa take-out. Naka-pangape ako. May baterya ang akun iPhone, may internet, nakasunod kang balita online. Padayon ang normal nga kabuhi. Hasta mag-gabi-i, pagkatapos iyapon, pasado alas otso, kag magwaswas ang baskug nga hangin dara ang uran. Nadura ang kuryente.

Mabatian ang pagturuklab kag paghurulog kang mga bagay sa guwa. Naga-igut ang hangin. Nadumduman ko ang nabatian nga mga istorya halin sa mga kasimanwa nga survivor kang Yolanda sa Culasi, Antique: nga daw may kaugalingon nga mga mata ang hangin, kag mga unto nga nagapagut-bagrut. Atat na atat mangwaswas, mangrangga, mangbari – manglimpyo kang kalibutan. Rugya ang kamatayun, matira ang matibay!

iPhone4S /Pangga Gen

iPhone4S /Pangga Gen


Mahambal nga equalizer ang kalamidad: manggaranun kag imul ma-apektuhan kadya. Huod, tanan kita apektado, pero sa nagkalain-lain nga level. Salamat, maysarang ang pamilya ka akun miga. Natumba ang mal-am nanda nga puno kang bougainvillea sa gate kag nagharam-us ang palibot kang balay sa mga dahon kag sanga kang mga kahoy kag tanum pero hilway kami tanan sa katalagman. Wara naramigan, wara nagutum. Black-out kag mabuhayan ang pagbalik bangud duro ang nagkaturumba nga mga poste amo nga hapon kang Miyerkules, nag-check-in kami sa hotel. Amo dya ang nagakatabo kananda sa syudad kang Naga, tag-ururan man ukon tag-irinit nga wara it kuryente: ang mga maysarang, naga-check-in sa hotel. Salamat nga zero casualty ang na-report halin sa probinsya kang Albay, ang sentro kang bagyo. Amo gali nga ginpabalik na gid ako. Mas makatalagman ang Albay bangud sa bulkan nga Mayon.

Huwebes it gabi-i run ako magbalik sa Manila, kang ma-resume ang biyahe ka mga bus. Sleeper bus kang Isarog Line ang akun ginsakyan. Comfortable hay lapad, isara lang ako, kag makaturog. Naka-backpack lang ako pero nadugangan dya. Nagbakal ako kang mala-basket nga bag himo sa abaca sa sangka tiyangge sa Cagsawa kang mag-agto rugto para sa view kang Mayon kang Lunes it aga. Rugya nasulod ang mga pinamakal ko: souvenir t-shirt, botelya kag pakete kang pili nuts sa nagkalain-lain nga raha, set kang place mat, tsinelas, kag mga kahita himo sa abaca – export quality sa barato nga presyo. Saku ang text kang gurang ko halin sa balay sa Antique. Gakabalaka bangud sa mga balita sa TV parte sa Bicol. I-uli ko kananda sa balay ang mga pinamakal. Sa status update ko sa Facebook, may pira ka mga abyan, kasimanwa, kag mga estudyante nga nag-comment, “take care.” Salamat lang ang akun masabat: budlay isulat ang nagahapulas sa dughan. Pang-regalo ko run sa Christmas ang pinamakal nga mga souvenir item.

Bugu ang akun sabat sa mga text ka akun gurang; direct to the point. Ginahulat ko nga maka-abot, nga hasta wara pa ako maka-abot sa balay, indi pa ako anay makabalita, hay ang kabuhi ilabi na kadya nga mga adlaw, sa sangka pisuk ka mga mata, pwede magbag-o. Sa sangka sala lang nga pagliko kang drayber, mahulog kami, mabunggo, ukun ano man.

Ang akun paghipus sangka pag-ampo sa kun ano man ang mahimo matabo. Sangka paghanda kang kaugalingon. Amo nga nagpalaba gid ako kag nagpa-plantsa sa hotel kang pantalon kag t-shirt para isuksok sa dyang byahe pabalik sa Manila. Dignidad sa panahon kang bagyo kag rotational brown-out.

Amo man dya siguro ang pamensarun kang drayber kag kundoktor kang bus, kag kang mga pareho ko nga pasahero kag lagawan: ma-stranded man, ma-delay, pero indi mapunggan kang bagyo kag kun ano man nga hitabo ang pagpadayon sa pag-obra, pagpalangga, pagpangabuhi: bulkan kang atun kalipay, kahulugan, pulos. Amo nga naga-kadlaw pa kita – hehehe, natumba ang akasya; hehehe nagpanaw kami sa baha.

Absurd man pero amo dya ang atun coping mechanism. Daw dulum sa guwa, nga indi ko mamasnahan kun ano kaduro ang nagturumba nga mga kahoy, poste, balay, kag salamat, makaturog ako bisan bugu. Bisan pa may paglabay sa akun pamensarun kang mga tawo nga naga-barakwet; mga imahen nga nalantaw sa TV kag sa mga newsfeed sa social media, kag sa dyang tion, sa mga karsadahun kang Bicol, kilala nga maogmang lugar (happy place): ang Albay bilang magayon (beautiful), ang Naga bilang anang tagipusuon kag syudad para mangin pilgrim, indi lang turista.

Naglampas ako sa husto nga paranaugan pag-abot sa EDSA sa Manila. Nalipat ako maghambal sa kunduktor. Wara dya nangin problema. Nagabanaag ang kasanagun, wara it uran, wara it baha, kag buhi ako.