Skip to content

Posts from the ‘RAMIL MARTINEZ’ Category

25
Nov

Sikad Pa-Bicol ni Ramil P. Martinez

(Katapusan sa apat ka bahin)

December 22, 2008. Masbate City – Virac, Catanduanes

Nagbugtaw ako sa alarm kang akun cellphone kang mga alas-kwatro sa aga. Amo run dya ang adlaw nga dapat ako sa luyo kang akun mga pinalangga. Amo ra kun makahingagaw ako kang barko halin sa Tabaco, Albay pa-Catanduanes karun mga alas-dose. Antes kara, kinahanglan ko magsikad dasig halin sa Pilar, Sorsogon pa-Tabaco. Nagdali-dali ako pa-Masbate port. Ang fastcraft mahalin mga alas-singko pa-Pilar. Nagbayad ako mga P550 pati ang piliti ka bike. Hambal kang sangka crew nga alas-syete rudto run kami sa Pilar, Sorsogon.

Tungod aga pa, malinong ang dagat, “daw lana”, kun sa manugpanagat pa. Hinanay nga ga-duyan-duyan ang sakayan, ga-ili-ili sa panurugon. Apang ginapanurok ko ang pag-abot sa Virac, bagay nga bugtaw ako. Madasig dyang “fast craft” pero tungod gadali ako, daw kuri man gihapon.

Surudlon ang port kang Pilar – gintapok sa tunga kang kanipaan. Ang mga gamut kang bakhaw, mga kudal sa pangpang. Sa alas-syete nga sirak kang adlaw, ang kasinaw kang suba nangin salaming sa mga bungalon kag palaypay. Nadumduman ko ang banwang namat-an – Hamtic, kun sa diin ang mangrove forest amat-amat ginbuslan kang mga punongan kag baralayan. Katuroblag, apang may gina-atubang ako sa gilayon: dapat makaabot ako sa Tabaco antes udto-adlaw.

Nagbakal ako kang saging kag ponkan. Ang pamahaw ko; kan-un ko samtang ga-sikad sa dalan. Ang mapa ko nagakanta nga ang Pilar, Sorsogon pa-Tabaco, Albay mga 80 kilometros. Kun mayad lawas, bara-banta ko mga alas-onse rudto run ko.

Sorsogon. Litrato ni Victor Dennis Nierva

Patas kang Masbate, gasaka-naog ang dalan pero rabong tana ang mga kakahuyan sa kabukidan. Malumuton ang mga sanga kang kahoy, gakupkup ang mga lukot-lukot, patimaan nga mauranun rudya. Ang mga niyog nagapayong sa mga balay himo sa kawayan kag nipa.

Sa di mabuhay, ang patuklad nga karsada nagtayuyon. Pagdap-ot sa babaw, namulalngan ko sa rayu ang Mayon, nagahawud pababaw, daw buhi, nagatinguha madab-ot ang kahawaan.

Naman-an ko nga sa unahan ka Mayon, sa tuo dampi, nahamtang ang Tabaco. Ang kalapadan nakit-an ko sa idalum:

Ang mga kinahun kang taramnan,
patsi-patsi sa iba-iba nga duag,
nagapatimaan kun ang paray
manghod, gamaru-maru ukon aranyun run.
May nagapanggarab, nagapangtanum,
mga mangunguma kag mamumugon,
sa buri nga kalo hindi mamulalngan
ang mga nawong.

Naga-uran kang nadab-ot ko ang Daraga City, Albay. Sa tunga ako kang mga daraga, lahug ko kay Ruth kang nagtawag tana. Ginhaylo na ako nga magsakay na lang sa bus pa-Tabaco hay ga-uran, basi hindi ako makaabot sa barko kag maturog gid ako sa Tabaco. Mabisikleta gid ako, hambal ko, maskin mag-uran kang asupre, maskin magbuga ang Mayon!

Ang Legaspi City 6km lang halin dya. Nag-untat ang uran, nag-init. Dasig ko gin-ubos ang ang kan-on kag amargoso nga ginraha sa gata kag katumbal kag karne kang baka nga may gata man. Pinasahi dya nga raha. Isugid ko dya pagbalik ko sa Antique.

Malapad kag tadlong ang dalan rudya, gina-agyan kang RO-RO bus halin sa Mindanao. Brubhay nag-uran pa gid samtang ang amihan gadapya. Init, uran, pamudlay. Kun sa mga mal-am pa, dali gid ang pasmo. Kun nag-eroplano lang ako, siguro nagapara-padekwatro run ako kadya sa Virac – wara ti sunburn, wara ti paranakit sa paa kag buli. Ambay gani, apang labi ako nga malipayun kun ang mga elemento kang sanlibutan – hangin, uran, yab-ok, init, – nagadapat sa akun panit.

Lampas sa Legaspi na sa wala ko run ang Mayon, sa idalum na nga bahin ginapalibuban kang gal-um. Sa akun tuo ang Pacific Ocean, madulum-dulum sa tarithi. Sa akun pagsikad natung-an ako kang Mayon, darayawun sa anang kataasun, kag kang Pacifico matinanhaga sa kadalumun. Mga itum nga bato naga-urulbo sa parayan kag maisan. Ginbuga kang Mayon kato pa, ang iba nagtipon sa kasubaan, kun sa diin ang tubig nagakamang padulhog sa Pacifico. Matyag ko turista ako. Kag andut indi? Antes pa man ako mahulog sa gugma kang pagbisikleta, mahilig run ako magtakras sa bukid, magsnorkel, mag-agto sa lugar para mangin sara sa kadunaan – batyagun ang ramig sa Madia-as, pamatian ang kanta kang turarik sa talun kang Sibalom, kag maglangoy imaw sa mga danggit sa Semirara. Ang pagbisiklita nangin instrumento nga mangin mahulas sa pag-agto sa dyang mga lugar.

Sa dalanun, duro nga billboards ang nagaturotot sa pagdayaw sa politiko sa pagpatindug ka tulay kag pagpaspalto kang karsada. Sa unahan, sangka placard nagatudo kun sa diin ang “Busay Falls”. Mga karadlawan!

Turokladun liwan ang karsada, malawid, daw silot sa akun pagyaguta sa hinimuan kang politiko. Alas dies y medya run pero sige man gihapun ang tuklad, sobra sang-oras na lang kag dapat sa Tabaco run ako para kahingabot kang barko. Gusto ko magpahuway pero kada ginutlo kanugon. Padayun ako nga nagsikad, bukon run it turista kundi sangka manuglakbay nga may misyon – kinahanglan ko maabutan ang barko. Indi ako magsugot nga ang akun turugan karun sa gabii hublas pa gid ang dingding!


Kang nadab-ot ko ang pinakataas nga bahin kang karsada, nakita ko ang pantalan ka Tabaco mga pulo ka kilometro ang karayuon. Kadarag-an! Ginbutong ako kang durulhugon nga karsada.

Mga alas-onse nakaabot ako sa Tabaco. Nagderetso ako sa balay ka bugto ni Ruth – si Manoy Leb kag ang asawa nga si Manay Che. Basa sa uran, ginsug-alaw nanda ako kang ga-aso nga kape. Nag-igma kami. Sampat gid ang ginat-an nga dagmay nga may katumbal. Sa Bicol, darwa ka bagay ang pat-ud: katumbal kag gata.

Antes ala-una naglarga kami sa barko imaw ang darwa ko ka hinablos nga mang-Krismas sa Virac. Bahul ang barko gani wara sa kilag na ang balud. Tatlo ka oras nagdungka kami sa banwa kang San Andres.

Ang isla kang Catanduanes mabinukidun. Sa binit-baybayun, kapin pa sa murud-an, ang balud nagalampus indi sa baras kundi sa bato nga kahig kang mga banglid. Sa ur may kalapadun ang wayang nga abay ang capital nga banwa kang Virac. Sa saralpan, sa pihak kang dagat, makit-an gihapon ang Mayon.

Ginpasakay ko ang darwa ko ka hinablos sa jeep. Ipadara mo na lang ang bag mo Tito, ang hambal ni Levi, sangka hinablos ko. Ang Virac 17 kilometro pa halin sa San Andres. Sisiw. Sa apat ka adlaw ko nga pagsikad, langyaw run ang kahulugan na kadya. Sige lang Levi, rapit lang man, sabat ko.

Apang samtang gaparapit ako, labi ako nga naga-dali-dali. Linibo pa ka dupa kag sinigundo dya, linibo pa ka sikad. Sangka yahong nga ginat-an nga baka pa kadya tunawon na. Wara pa ako kaabot kun wara pa katungtong ang dapa-dapahan ko sa Virac, pahanumdum ko sa kaugalingon.

Ginsilhig ko sa akun paminsarun sa pagpatpat kang mga detalye kang nabilin nga distansya kag tion. Sa pihak nga bahin, gin-angan-angan ko kun pira ka beses ko buy-an ang akun mga haruk ukon ano kahugot ang akun mga hakos kananda…kag anda kanakun. Gin-sirisinghut ko ang dapya kang amihan halin sa Virac, kun bala may mga maamyon ako parehas sa balay – mga dapug halin sa lunan ukon bayo, ukon ginhawa.

Mga alas-singko sa hapon nagliko ako pasulod sa St. John Subdivision kag nagpundo sa tubang ka balay. Nakita nanda ako darwa. Tatay! Singgit ni Araw nga gatikang-tikang. Gasunod si Ruth, sa nawong ang kakunyag.

Hakus kag haruk…dayun na uba kang bag sa akun likod.

Advertisements
30
Oct

Sikad Pa-Bicol ni Ramil P. Martinez

(Ikatlo sa apat ka bahin)
December 21, 2008. Roxas City – Masbate City

Kun ako sangka manuglakbay sa kinauna nga panahon, nga ang mga malain it ginhawa nagapuyo sa paminsarun kang katawhan, sangka hadluk ako nga tawo. Kay ang Capiz ginabantog sa aswang,ang Masbate sa manughiwit. Ang ika-21 nga siglo nagsilhig kadyang mga pagpati, apang sa hilit-hilit kang atun paminsarun may mga nasal-ut.

“Inum lang kang mineral water sa botilya”, ang bilin ni Ruth. (Sangka bugto na nga laki napatay sa sangka masakit pag-uli na halin sa Masbate, nga ginapatihan nanda nga tuga kang pag-inum na kang tubig rudto). “Kaun lang sa mga fast-food resto”, ang pahanumdum ni Manang Bebi kang paghalin ko sa Iloilo. Daw naham-ut ako sa dya nga mga pagpati. Kun patihun ko gid man ang mga dya nga mga bilin, tungod ra hay ginabaton ko ang pag-ulikid kang pamilya. Pero sa pihak nga bahin ang dya nga mga bilin may basehan sa siyensa: ang bottled water wara it bakterya kag mas matinlo ang mga gamit sa mga resto.

Nagbugtaw ako kang maaga katong Domingo, antes mag-alarm ang cellphone ko sa alas sais. Naga-barabaliswa ako katong gabii, hindi tungod sa kahadluk ko sa supog nga aswang. Laban-laban tuga dya ka stress hormones. Darwa palang ka adlaw pero nabatyagan ko run ang kakapoy. Gin imawan ako ka tatlo ka bikers magmahaw, pagkatapos ginhatud nanda ako sa Banica Port – suba nga durungkaan. Sangka pumpboat ang gahulat nga mahalin alas-nueve. Nagpasalamat ako sa andang pag-ubay. Bisita man kamo sa Antique, hagad ko.

Sa una ko makita ang pumpboat nga gabyahe, sa akun panghuna-huna, mamunit lang tamon ka aloy sa lawud. Wara man ako panghikay pero, ay asig, makasaylo ayhan dyang bara-baroto sa Masbate sa anum ka oras? Basi bala mabaliskad dya sa amihan haw kag pang-uson ka bagis ang atun batiis kadya. Nang-ulong-ulong ako sa palibot kun may iba pa nga sakayan, pero wara run ti iba. Amo gid dya e. Nakapungko run gani ang iba nga pasahero. Panglakayun dya kang mga isganan! (Sa masunod nga inadlaw, darwa ka pumpboat ang nalugdang rudya sa Visayan Sea, nga naglunod ka sobra pulo ka pasahero). Ang pilite 500, 400 kanakun kag 100 sa bike. May insurance run dya? Daw mamangkot ako.

Pasado alas nueve, nagrugubrub ang makina, kag amat-amat nga nagkamang ang pumpboat sa gasawa-sawa nga suba. Pagsamput namun sa gibungan – sa bibig kang suba paagto sa baba kang naga-rimpwal nga dagat – tampad ko gid ang gabarurun nga
balud, daw manglamon. Pagbung-go na sa unahan, nagtanga ang pumpboat kag… ano paabi ang dason, kundi dayun na kuob, galagapak. Ti nami man hay sa unahan ako naga pungko, kundi ram-os gid takun. Dali-dali nga gin panaog kang mga sakay ang tarapal. Amo lang ra mahimu nyu? Ti ano pa bay? Ginaistorysa ko ang kaugalingon.

Sa tuyo nga mabuhinan ang lampos kang balud, ginpahinay kang Kapitan ang pumpboat. Ga-umba-umba man gihapon, gariginit. Galinagapak ang katig nga kawayan. Basi malunod dya? Ginbalikid ko ang mga nawong kang mga pasahero kun may laragway kang pagkahangawa. Ay, daw gapamunit lang gid man tanda ka aloy. Ano to ang sara? Daw ga panguy-ab pa gani.

Galingin ang akun ulo sa umba-umba, daw masuka ako. Gindalum ko ang paghaklu kang hangin, patas kang isda nga bag-ong bunit. Sang-oras palang kami sa lawud, lima pa ka oras…kag kada ginutlo amo dya? Nagpirung ako, sa pagtiraw sa pagbuhin kang nabatyagan, apang nag-paanting lang sa akun pamatin-an: ang ga-pusa nga balud, pusnga kang kaugot. Amihan nga makakagahum, nangin sublag ikaw sa akun dalanun, rudya sa lawud, mapintas ikaw nga labi!

Kulang ang dugo sa akun ulo, amo ra nga galingin ako, gaparamuti. Sa lip-ot nga pulong, nadagat. Ang pagginhawa ko it madalum para makahaklu kang duro nga hangin wara’t mabulig. Kun malunod gid man ang pumpboat, kabay lang nga may kusog ako sa paglangoy pabalik. Purya lang, pero wara run ako it mahimu sa pinalangga ko nga bike nga nahigot sa likod dampi imaw sa mga bagahe. Nagpangadi ako. “Baskug gid man ang dagat subong nga bulan. Mahinay man ina kun sa lapit na kita sa Masbate”. Ano to anghel? Wara ti aswang pero may anghel! Gin mukrat ko ang akun mata. Ang laki nga nga rapit kanakun ang naghambal. Siguro nakita na ako nga gaparamuti.

Pagkalipas kang tatlo ka oras nga daw asta san-o, napara ang Panay sa akun panan-awan kang nagtuhaw ang punta nga bahin kang Masbate. Kun matabo malunod kami, rayu ba ang languyon. Nadumduman ko kauna kang ginlangoy namun ang isla kang Nogas halin sa daray-ahan kang Anini-y para magsnorkeling. Pero daw kabuhay run to nga inagihan. Biking run ang bag-o ko nga gugma. Sa akon paglangoy, ako run may pangduha-duha.

Sa katapusan, nagkanay ang balud. Nagkaon ako kang mangga, saging kag pongkan para sa igma. Tatlo pa gid ka oras nga panakayun kag kami nagdungka sa banwa kang Milagros, Masbate kang mga alas kwatro.

Salamat Labing Makagagahum, sa Imung Timon, pang-it kang bagis nalikawan namun.

Ang kahig sa pedal, ang ariring sa karsada, nabuhi ako, patas kang isda nga ginbalik sa dagat. Ang pagsikad kabuhi. Ang kabuhi pagsikad. Kruuuhay!

Namangkot ako kang direksyon. Ang Masbate City mga 28 ka kilometro. Ang dalan ga saka-naog parehas ka Dao pa-Anini-y. Manami (pero lapot kun sa baruto). Mga tahu sa binit dalan ga-sulong kanakun nga may pag-usisa; dasiga pa, hinugyaw kang mga bata.

Sa Iloilo kag Capiz, ang kalapadan ang laban sa panurukan. Sa Masbate, rapit ang mga makit-an, nagahuliday ang mga banglid – burobongyud. Ang mga niyog kag iba nga mga pananum ga-agaway kang lugar. Daw sa Antique man. Apang sa mga banglid hilamon lang ang gatubo, gin-panginwara sa mga kakahuyan nga gasapupo kang kabuhi. Ginbuslan dya kang mga baka, kang dasig nga kwarta. Daw sa Antique man.

Ang pagbisiklita nagahalad kang duro nga kalipayan, sara run ang pagbusog kang pagka-usyoso. Ang pagkausisa sangka mabaskog nga motibasyon. Amo ra ang gintunaan kang kalalat-an ni Oedipus, nagdara kang tahu sa bulan. Ang pagsikad ko sa rayu kag bag-o nga lugar parehas kang Masbate nagbayaw kanakun labaw sa iban ko nga inagyan. Matyag ko ako si Marco Polo ga-tais kang Tibet ukon si Columbus nag-dungka sa America!

Samtang ako gina-ili-ili kadyang damguhanun, naglabay ang anghel ko nga abyan, naga-yuhum-yuhum. Siempre wara tana paglupad – gasakay sa traysikel paagto man sa Masbate City.

Alas singko-emedya run ako kaabot sa syudad. Bara-banglidun ang palibot – mga karsada ga-saka-naog. Ang pantalan lang ang naba nga lugar. Gahirab run ang busong ko. Gapangita ang ginhawa ko kang kan-on pero wara. Sa sabaw kang arrozcaldo na-uli-ulian ako.

Sirum run kang nag check-in ako sa sangka hostel marapit sa pantalan. Mga alas-otso, nagwa ako sa pagpangayam kang tumandok nga raha – unaw Masbatinhun. Sa akun pagkadismayado, Jolibee lang ang nasapwan ko. Nag-order ako kang chickenjoy, coke, peach mango pie, extra rice kag extra gravy – mga pagkaon nga gusto ka mga bata. Nadumduman ko si Araw.

Busog ako nga nagbalik sa hostel. Ginpagwa ko ang mga gamit sa akun bag para kamadahun liwan: biking tools, mga bayo, toothbrush, deodorant, pasalubong nga brownies kag butterscotch, tarak-tarak ni Araw, kag “The Compleat Marriage”, sangka libro nga nagatuytoy sa mayad nga pag-asawahay.

Hublas ang dingding sa akun kwarto luwas sa sangka sulat-patakaran kang hostel. Temprano pa ang gabii. Ginbasa ko ang mga chapters kang libro: buligi ang imo kaimaw, lipaya ang imo kaimaw…nagrigingring ang akun cellphone. Si Ruth.

Sa umpisa palang, hindi tana gusto sa dya nga panglakarun apang nanginbabaw ang akun kagustuhan. “Hindi kaw magkabalaka, maabot ako bilog ang lawas, mabaskog kag gatindog”, yamuhat ko. “Gindara mo ang libro?”, pamangkot na. Pirmi na ako gina pahanumdum nga basahun ra. “Huod, tanan na nga bug-at sa akon likod”. Makahulugan ko nga sabat. “Ikaw gid man kanakun”, sabat na.

(Sunod: Masbate City – Sorsogon – Albay – Virac, Catanduanes )