Skip to content

Posts from the ‘CECIL GARAPAN-KIM’ Category

21
Apr

“Bunga kang paghigugma sa ‘Land of Kimchi'” ni Cecil Garapan Kim

Ang akon darwa ka prinsesa, sanday Boram kag Bora.

Ang akon darwa ka prinsesa, sanday Boram kag Bora.


PAN GAPSUMNIDA /NAGKITA-AY RUMAN KITA /CECIL GARAPAN-KIM  Taga-Tobias Fornier, Antique. Tapos kang BA Broadcast Communication sa UP sa Visayas sa Miag-ao, Iloilo kag Diploma in Teaching, major in English sa West Visayan State University sa Lapaz, Iloilo. ESL Teacher kadya sa Jungchul English Language Academy sa Changwon, South Korea diin tana nagauli imaw ka anang bana kag mga bata.

PAN GAPSUMNIDA /NAGKITA-AY RUMAN KITA /CECIL GARAPAN-KIM
Taga-Tobias Fornier, Antique. Tapos kang BA Broadcast Communication sa UP sa Visayas sa Miag-ao, Iloilo kag Diploma in Teaching, major in English sa West Visayan State University sa Lapaz, Iloilo. ESL Teacher kadya sa Jungchul English Language Academy sa Changwon, South Korea diin tana nagauli imaw ka anang bana kag mga bata.

Ika-onse kang Hulyo 2013, opisyal ko naman -an paagi sa ultrasound nga nagabusong ako. Amo ron dya ang buhay namon ginahulat. Walo ron ka tuig ang amon subang kag bahol man ana kalipay hay may libayon ron tana.

Bisan matuod nga buhay ron kami nagahulat kadya nga regalo, rako gihapon akon mga duha-duha ukon worries. Pamatyagan ko daw “first time” ko nga mangin iloy. Pati si banahon gina-nerbyos man ukon indi na mahangpan ang ana ginabatyag. Una na nga gin-isip:

“Masarangan ko ayhan sanda buhion?” “Masuportaran ko ayhan sanda hasta magbahol?”

Ang mga Koreano pirme guid ginaisip ang responsibilidad sa pamilya ilabi ron guid para sa andang kabataan. Amo ria ang rason kon andot wara sanda nagapadaso-daso magpakasal. Sara ka rason nga naluyagan ko sa andang kultura.

Sa first trimester kang akon pagbusong rako ako gusto kan-on. Ginadumtan ko nga kan-on ang ginisa nga monggo, linapwahan nga puso kang saging nga may tagabang, butong, mangga, fried chicken, pati serafina – rako pa. Ti anhon ko hay dya ako sa South Korea. Gin-isip ko lang nga “mind set” lang dya ang mga “cravings.” Pero daw indi gid pwede malipat-lipatan. Gasakit guid ang buot ko nga indi ko makaon ang gusto ko nga kan-on. Kabudlay gali manamkon sa iba nga pungsod.

Mga pagpati kang mga Korean angot sa pagbusong

Dapat makaon guid ako kang mga prutas kag dapli kuon kang akon ugangan nga babaye para magnami ang panit kang bata. Rako tana may gina-preparar nga mga side dish nga puro dahon-dahon. Pero hay kabudlay guid itunlon. Huod man-an ko nga maggaranon dya sa bitamina kag mayad guid sa lawas kag sa baby.

Wara labot nga wara ako it gana magkaon, bukot mayad pa ang sabor. Kontra ko guid ang dapog kang kimchi pero paborito ko guid dya kauna.

Naghugos guid akon lawas sa akon pgpanamkon. Bahul guid ang akon pasalamat hay ginpasugtan ako ni banahon nga mag-uli sa Pilipinas bisan sangka semana lang. Nakaon ko guid man ang tanan nga gusto ko kan-un. Naulian ang akon paginhawa. Lain guid ang sabor kang pagkaon sa uma nga ginbahulan ko.
cecil pregnant
Kuon kang akon ugangan, indi ako sagad hulag parehas kang pag-ehersisyo, bisan pagpanaw-panaw lang hay basi mahulogan ako. Nakita na ako isa ka bes nga naga-swing, baw gin-agtunan na guid ako sa “playground” kag kun-an nga “hajimara!” Kon kanaton pa, “indi magg-swing.” Dapat mapahimuyong lang gid ako. Bisan sa sulod balay, wara ako gina pa-obra kang akon ugangan.

Pirme ko lang mabatian sa ana baba, “nega halke, nega halke” (ako lang, ako lang). Pero kon wara tana sa balay, gakalit ako maninlo kag manghimos kang hirimuson. Bisan sa eskwelahan nga gina-obrahan ko, espesyal ang pag-tratar kanakon.

Nagapati ang mga Korean nga kon ano ang makita, makaon, mabatian, kag mabatyagan kang nanay, makaapekto dya sa pisikal nga itsura kang bata. Dapat pirme lang gwapa ang makita kag manami ang mabatian. Dapat ang pinakanami guid nga itsura kang prutas ukon ano man nga pagkaon ang kan on para mag gwapa ukon gwapo ang bata. Ang akon ugangan, ginakihad na guid ka mayad ang ginpanamkunan ko nga mansanas, peach, melon, kag sandiya. Bisan sa mga tiendahan, ginapili guid ka tindera ang pinakagwapa nga prutas.

Ini ako dapat magkaon kang pato hay basi magkulang ang tudlo kang bata.

Rudya sa South Korea, ang tanan nga nagabusong (kasado sa Koreano), makabaton kang “pink ATM card” halin sa gobyerno nga ginagamit kon magpa-check up sa doctor sa bilog nga siyam ka bulan. Nagakahulugan dya nga wara kami gasto sa pagpacheck-up. Ang health center naga-text kada bulan kanakon nga mag-attend kang yoga class ukon lecture para sa nagabusong. Mayad guid ang anda serbisyo-medikal. Sa kada agto ko sa akon OB, ginalantaw guid ang development kang bata sa sulod paagi sa ultrasound.

Nagahandum ako nga raad tanan nga nagabusong nga kababaihan sa Pilipinas makabaton man kang amo dya nga serbisyo.

Ang doktor rudya wara gasugid sa nanay kon babaye ukon lalaki ang baby. Amo ra nga daw nakibot man ang akon OB pagpamangkot ko kon san- o ko pwede maman-an ang gender kang akon baby. Pero sa urihi ginkun-an ako kang nurse nga babaye ang amon baby. Sa maragtas kang Korea, ginahandum guid nanda nga lalaki ang anda bata. Bangud nga ang kalalakihan ang nagadumara kang nasyon. Amo dya ang rason nga ang mga doktor wara gasugid kang gender kang bata sa nanay. Pero mayad ron tulad hay gaamat amat lain ang anda nga pagpati. Ang akon ugangan nga lalaki kag babaye, mas ginapili nanda ang babaye nga apo kaysa sa lalake.

Sa Pagbata

Ang mga nanay nga bag o lang kabata, gina-pakaon kang seaweed soup tatlo ka beses sa sangka adlaw sa sulod kang sara ukon darwa ka bulan. Gapati sanda nga ang seaweed soup makapadugang kang gatas kang nanay, makabulig paayad kag makapaguwa kang mahigko nga dugo sa aton lawas. Bugana dya sa calcium kag iodine nga mayad guid sa nagapasuso nga mga nanay. Amo man dya ang ginaserbe sa pamahaw kon mag selebrar sanda ka birthday. Pag-uli ko halin sa hospital, may gahulat ron kanakon nga sangka bahol nga kaserola nga seaweed soup. Ginluto dya ni ugangan kag indi ako makapangindi. Naintindihan ko ang benepisyo sa pagkaon kadya pero masum-od man kon adlaw-adlaw.

Miyeok-guk ukon seaweed soup / Imahe halin sa Google

Miyeok-guk ukon seaweed soup / Imahe halin sa Google


Sang sa balay ron kami, ginkun-an ako kang akon ugangan nga indi magkapot kang maramig nga tubig hay makatuga dya kang rayuma kon mag mal-am ako. Dapat nga indi ako magpahangin. Wara na ako liwan gina-paobra. Ang bata lang ang akon ginabantayan.

Sa sulod kang 21 ka adlaw, wara it mabisita kanakon nga mga abyan ukon iban nga paryente hay basi malatnan ka masakit ang bata. Indi pwede mapaguwa ang bata magluwas kon magpa-immunize. Ang una nga ika-100 nga adlaw kang bata importante kag espesyal nga adlaw kananda. Pagkatapos kadya pwede ron malagaw ang bata sa gwa. Ang bata ginaputos guid ka lampin bisan pa nga doble ron ang bayo kag ginakapayan pa guid ka madamol nga kapoy. Naman an ko nga maramig guid man pagbata ko (tagramig), pero daw indi guid ako kumpurmi hay basi ma-overheat ang bata. Bisan tag-irinit ginaputos gihapon ang mga bata hay basi masip-on. Kon wara gani si ugangan sa balay, ginabuol ko ang lampin kag ang kapay hay nagaparamalhas ron ang akon bata.

Sara pa mapaang sa sulod kang amon kwarto hay may heater kag kon mabatian ko gani nga may nagbukas kang pwerta, dali dali ko putos liwat si baby. Ang ugangan nga baye ang gabulig atipan kang bata. Gapati guid dya ang mga lola rudya nga eksperto sanda sa pagbahol kang bata amo ria nga indi sanda mabais.

Ang pagpangaran kang bata bukot mahapos. Ang ngaran naga-determinar kang buwasdamlag kang bata. Ang lolo ukon ang ugangan nga lalaki ang nagapili kang ngaran kag may equivalent dya nga Chinese name. Kalabanan nga mga ngaran rudya may darwa ka syllables.

Halimbawa, BO RAM (ngaran kang akon panganay). Kag dapat ang ngaran kang pangarwa nga bata, maumpisa man sa una nga syllable kang panganay. Amo ra ang rason nga ang ngaran kang pangarwa namon, BO RA. Pwede man mapangaran kana BO MI, BO GYOUNG kag rako pa basta gaumpisa sa “BO.” Pero ang desisyon sa pagpili nagahalin sa lolo. Sa iba nga pamilya, nagabayad sanda sa “name maker” para mapiho ang mayad nga “fortune” kang bata.

Ang akon sa pagbusong kag pagbata rudya sa South Korea, makuon ko nga espesyal nga eksperyensa. Labaw sa tanan malipayon ako sa bag-o nga inspirasyon namon sa amon kabuhi nga mag-asawa. Kag kabay pa nga bugayan kami kang aton Ginuo sa pagpabahol kananda.

Advertisements
13
Apr

‘Nose bleed’ nga Edukasyon

Ni CECIL GARAPAN-KIM

Si Cecil Garapan-Kim taga-Tobias Fornier, Antique. Tapos kang BA Broadcast Communication sa UP sa Visayas sa Miag-ao, Iloilo kag Diploma in Teaching, major in English sa West Visayan State University sa Lapaz, Iloilo. ESL Teacher kadya sa Jungchul English Language Academy sa Changwon, South Korea diin tana nagauli imaw ka anang bana kag bata.

Tipikal nga pampubliko nga eskwelahan sa elementarya.

Tipikal nga pampubliko nga eskwelahan sa elementarya.


EDUKASYON. Amo dya ang pinakaimportante sa kada Koreano. Ginatugruan gid nanda dya ka bahol nga balor. Parehas kanatun, para kananda and edukasyon amo ang makatugro ka mayad nga bwas damlag kag mayad nga kahimtangan.

Raku nga nga mga eskwelahan ang makita sa palibot halin sa kindergarten hasta sa high school. Ang gobyerno kang Korea nagamentinar kang mga eskwelahan. May mayad nga mga pasilidad. May heater para sa tagramig, may aircon para sa tag irinit, may bahol nga playground, may stadium, may covered court, may mayad nga science laboratory, may computer sa kada kwarto, may mayad nga purungkuan. Mahambal ko nga mayad gid para sa pagtuon ka mga estudyante. Libre ang pag-eskwela, wara it enrollment fee kag libre ang igma sa eskwelahan.

Sa sangka seksyon, may 25 ukon 28 lang ka mga estudyante. Sa iban nga eskwelahan may dyan nga 22 lang. Nadumduman ko kauna kang naga-student teach ako sa Lapaz National High School sa Iloilo, may dyan ako nga 35 ukon 40 ka mga estudyante sa sangka seksyon. Indi ron ako kadumdom kon paano ko ginkontrol akon mga estudyante kauna. Ang klase ka mga estudyante sa elementary nagaumpisa sa alas nwebe kang aga pero ang mga kabataan, nagaabot sa anda klasrum mga alas otso kwarenta tungod gina-require sanda ka anda mga manunudlo magbasa antes mag-aumpisa ang klase. Nagatapos ang klase mga alas dos ukon alas tres sa hapon. Sa una ko nga pagkabati hambal ko, “ti mayad eh hay bukon whole day anda nga klase. Makapahuway sanda pagkatapos kang anda klase.”

Pero nagsala gali ako.

Sangka maestra ako sa ginatawag nanda nga hagwon ukon sa English, private academy. Raku klase nga hagwon sa Korea. May dyan nga para sa taekwondo, drawing, Match, Science, piano, kag raku pa nga iba. Ang pinakaimportante kananda ang English Hagwon. Nagatudlo ako sa amo dya nga hagwon. Pagkatapos nanda klase sa anda gid nga eswelahan, nagahulat ang sari-sari nga school buses sa aragtunan nanda nga hagwon. Sa ikaapat ko nga tuig sa pagtudlo kang English sa akon mga estudyante, raku gid ako naobserbaran kag nabatyagan.

Una, naluoy ako kananda hay ang kalabanan ko nga mga estudyante (edad 9-12) mga stressed out ukon tuyo. Ang akon klase nagaumpisa sa alas tres sa hapon kag nagatapos sa alas nuwebe sa gabii. Sa sangka klase may dyan ako 8-12 ka mga estudyante. Parehas kang public school may mayad man nga pasilidad ang amon klasrum pero mas bahul pa gid ang screen kang computer. Sa pihak ka dyang mayad nga pasilidad, indi matago ang kakapoy kang mga estudyante. Ang heater ukon ang air-con nagaili-ili kananda nga magturog. Bilang sangka maestra, bahul gid dya nga challenge kanakon. Paano takon ka tudlo kon akun mga estudyante wara naga-concentrate?

Ako kag akun mga co-teacher.

Ako kag akun mga co-teacher.


Ikarwa, sa kada estudyante may darwa ukon tatlo ka hagwon sanda nga ginagtunan pagkatapos ka andang klase sa eskwelahan. Wara it katapusan nga tun-anay, warat katapusan nga homework. Sa andang edad, nagauli sanda mga alas siyete ukon alas otso sa gabii. Ang masubo hay ang mga kabataan wara it tyempo magsipal. Wara ikaw it makita nga mga kabataan nga nagasipal wara labot sa anda nga P.E. class. Wara ikaw it makita nga mga estudyante nga malipayon ukon nagaharakhak, kalabanan kananda mga arabuton, mga seryoso, buringot, wara gid it sense of humor pati ako daw nalatnan man. Amo ria nga galantaw gid ako ka Funniest Videos sa YouTube para makabaringisi ako kag madura man ang akun stress.

Tuon rudya, tuon rugto sa bilog nga adlaw. Pag-abot sa balay, mayapon, maobra homework kag magturog. Wara gani sanda pag-estoryahanay kang andang ginikanan. Nasubuan guid takon manumdom. Ginakawat kang homework kag hagwon ang tiyempo kang mga estudyante sa pagsipal kag pag-relax.

Ang pamangkot, andut ang mga estudyante nagaagto sa hagwon? Amo gid dya ang ginpamangkot ko sa akon mga estudyante. Kalabanan nga sabat ka mga estudyante “tungod kay nanay kag tatay.”

Una nga rason, raku nga mga ginikanan ang parehas nagaobra. Wara it tawo sa balay amo nga ginakabalak-an kang mga ginikanan ang andang kabataan nga kon mag-uli sa andang balay, masipal kang computer games ukon malantaw TV bilog nga hapon. Para sa mga ginikanan, mayad pa paagtunon sanda sa hagwon. Naintindihan ko dya hay nag-Grade 1 ron ang amon bata nga si Chelsea kag darwa kami kang akun bana nagaobra. Bahul gid nga pasalamat ko kay ugangan nga babaye hay dyan tana nga nagatatap kay Chelsea.

Ikarwa nga rason, gusto ka mga ginikanan nga mas maaram pa gid ang andang kabataan sa iba. Ang importante kananda ang score. Gusto ka mga ginikanan nga sa kada exam, 100 gid ang score sa kada subject. Amo ria kon andut ginapatuon pa gid sa hagwon. Kon kaisa ang ginatun-an kang mga estudyante, mas taas sa anda nga grado. Halimbawa, kon Grade 1 sanda, ginatun-an nanda sa Math Academy, ana kang pang-Grade 2 nga math. Para kananda, mas abanse, mas mayad. Kalabanan ko nga mga estudyante, nagapursige nga makabuol kang perfect score. Kon may sara ukon darwa sanda ka sala sa exam, daw mabuang ron gid sanda. Nahadlok ron mag-uli sa balay. Kang elementary ako, daw kis-a lng gani takon kabuol kang perfect score. Lipay ron takon kon makalampuwas sa passing score.

Pangatlo nga rason, gusto ka mga ginikanan nga makaeswela sa sikat nga unibersidad ang andang mga kabataan. Kon sa negosyo pa, naga-invest ron sanda halin sa elementary hasta maghigschool ang mga kabataan. Nagapati sanda nga kon makagradwar sa mayad nga unibersidad ang andang mga kabataan, nagakahulugan dya kang mayad nga obra kag mayad nga pangabuhi sa urihi. Ang pirme ginakuon kang andang ginikanan: “No pain, No gain.”

Pang-apat nga rason, ang mga estudyante gusto man nanda mag-agto sa hagwon bangod nga ang andang classmates ukon amiga/amigo nagaeswkela man. Hadlok man sanda mapaurihi sa andang mga classmates. Dyan guid ang kompetisyon bisan diin.

Ako kag akun pamilya.

Ako kag akun pamilya.


Bilang sangka ginikanan, gusto ko man nga indi mapaurihi ang akon bata. Sin-o bala nga ginikanan ang malipay kon makita nanda ang andang pinalangga nga bata nga kuligot sa klase? Pero lain ang akon paagi sa pag-edukar ka akon bata. Indi takon malyag nga ang bata ko buringot. Gusto ko takon nga i-enjoy na ang ana nga pagkabata. Kon halos pa lang gusto ko tana nga makaeksperyensa manakop damang, tumbak-tumbak, manaka ka bangkiling ukon garangan, parehas kauna kang amon ginahimo kang gamay pa kami. Kag ako nagapati gid nga kon maaram ang bata, maaram gid ria bisan indi mo pagpaagtunon sa hagwon. Pero indi dya mahapos hay rudya tana nagaeskwela.

Rudya sa Korea raku nga mga estudyante ang indi gusto mag-eskwela tungod sa amo dya nga mga rason. Sa Pilipinas raku gusto mag-eskwela pero wara it kwarta, bisan papel kag lapis wara it barakal. Ang kabuhi matuod. Kon kaisa nagapamangkot ako sa akon kaugalingon, sin- o ang mas karaluoy, ang mga estudyante nga stressed out sa pagtuon ukon ang mga estudyante nga indi makatapak sa ginatawag nga eskwelahan? Mabasol bala naton ang mga ginikanan nanda nga ginaisip lamang ang mayad nga bwas damlag kang andang kabataan?